Хотжсон морь

Газар зүйн байрлалаараа Европын төвд өрнийн болон славян соёл иргэншлийн огтлол буюу зүрхэн газар орших Чех улсын нийслэл Прага үнэхээр гоё хот. Орд харш сүм хийдийн оройг IV Карлын үед алтадсан тул алтан Прага гэх болжээ. Прага хотын нэрийн утгыг "порог" буюу өнгөрсөн ирээдүйг холбосон босго гэсэн тайлал ч байдаг. 1784 онд Прага храд, Храдчаны, Бага дүүрэг, Хуучин хот, Шинэ хот, Вышехрад гэсэн зургаан бие даасан жижиг хот нийлснээр өнөөгийн Прага үүссэн ажээ.
Одоогийн Прага хотод манай эриний өмнөх IV-III зуунд эхлээд кельт, дараа нь герман омгийнхон суурьшиж байвай. Дундад зуунд нэг үе Прага хот Ариун Римийн их гүрний нийслэл байв. Чухам энэ үед IV Карл хаан чехийн нийслэлийг дэлхийд цуутай сайхан хот болгох үндсийг тавьсан юм. IV Карлын үед буюу 1348 онд хожим Карлын Их Сургууль гэж нэрлэгдэх болсон Европын анхны их сургууль нээгдсэн, Прагын храд, Вышехрад, Карлын гүүр (1357), Шинэ хотын суурь тавигджээ.
Хотын удирдах зөвлөлөөс хотын түүхэн дурсгалт газруудыг хамгаалахад цаг үргэлж анхаарч, тодорхой төлөвлөгөөтэй үе шаттай эртний барилгуудыг сэргээн засварлах ажлыг явуулдаг уламжлалтай байсан одоо ч байгаа. Дэлхийн нэг хоёрдугаар дайнд хотын барилга харьцангүй бага эвдэрч сүйрсэн зэрэг нь Прага хотыг уран барилгын амьд музей болгосон байна. Готик, барокко, рококо, романтизм, классицизм гээд уран барилгын бүх төрлийн янз бүрийн хэв шинжийн барилгатай энд танилцах боломжтой. Уран барилгын янз бүрийн хэв маягийн үзэсгэлэнт барилга энд зэрэгцэн байх агаад тус бүр өөр өөрийн түүхийг өгүүлнэ. Уран барилгын мэргэжилтнүүд Прага хотыг европын уран барилгын мянган жилийн түүхийг бодитоор харуулдаг сурах бичиг гэдэг нь дэгсдүүлээгүй тодорхойлолт. Их эрт бүр 1100 онд үндэслэгдсэн тул хуучин хотын талбай хэмээх цаг ямагт жуулчдад дарагдаж байдаг.

Хуучин хотын зөвлөлийн байр 1338 онд баригдаж, XV зуунд уг байрны хананд нь ур хийц төгөлдөр одон орон судлалын гайхамшигт цаг байрлуулжээ. Цаг тутам хонхны дуугаар энэ ханын цагийн цонхоор Иисус Христ болон түүний арван хоёр гарын шавь нарын жижиг дүрс баримал цувран гарч ирэнгээ үзэгч олон руу тонгойн мэндлээд далд орно. Чухам 12 апостолын баримал дүрс гарч ирэх тэр мөчийг анаж, цагийн орчимд орчин цагийн цахим дуран авайгаа бэлдэн хүлээж зогсох жуулчид өдөр бүр, цаг тутам энд шавааралдан байх бөлгөө. Өөр хаана ч хэзээ ч ийм гайхамшиг дахин хийлгэхгүй гэж цагийг зохион бүтээсэн уран дархан Ганышийн нүдийг сохолсон гэдэг. Ийм сайхан юм бүтээсэн, тийм уран хүний нүдийг сохолж байдаг. Дундад зуунд хааяагүй зэрлэг байж дээ.
Хуучин хотын талбайн нэрийг тодотгох гэж, өнгөрсөн цаг үеийг амьдруулах гэж эртний түүх өгүүлэх сүрлэг дүнсгэр үзэсгэлэнгээр илбэдэх олон барилга дунд хэдэн морьд бас ажилладаг юм. Энэ хуучин хотын талбайд хэзээ ч юм бэ эрт цагт морин тойруулга байсан, тэнд морь зардаг байсан гэнэ билээ. Эрт цагт энд ихэс дээдэс хосолсон, гурвалсан, дөрвөлсөн морьд хөлөглөсөн сүйх тэргэнд заларч ийш тийш давхиж байсан гэнэ билээ. Прагын храд хэмээх голын нөгөө эрэг дэх харш руу тэд хар эрчээрээ давхидаг байсан гэнэ билээ. Ван, гүн, хунтайж гээд зэрэг дэвээрээ харин өөр өөр явж болдог болдоггүй тусгай заагдсан зам харгуйтай байсан гэнэ билээ. Энгийн борчууд дээдсийн хөлд эрсдэхгүйн тулд тэдний замд тээр болох учиргүй байсан гэнэ билээ. Эдүгээ харин, газар үзэж нүд тайлахаар ирсэн жуулчид сүйхэнд заларч "эртний нэг эрхэм болон" тансаглана. Эдний дунд насаараа нуруугаа бөхийтөл ажилласан, гартаа эвэртэй ажилчин ч байж болох. Хийх юмаа олж ядсан, хэзээ ч ямар ч ажил хийж үзээгүй бэлэн юманд туйлагч цагаан гартан бас байж болох.
Сүйхэнд хөллөсөн морьдыг хараад өрөвдөх шиг гунигтай боллоо. Тэжээлийн дутагдалд ороод яс нь хэрзийсэн адгуус биш юмаа. Бие бялдар тэгш, өндөр сайхан морьд юмаа. Хээ угалзтай гоёмсог сайхан тоногтой юмаа. Тэр ч байтугай сүүлэн доороо хомоол цуглуулах ууттай юмаа. Туурайндаа тахтай юмаа. Гэхдээ морьд нэг тийм хийморьгүй, жавхаагүй. Хотод төрж өссөн би юугаа мэдэх вэ. Гэхдээ моринд байдаг хөнгөн сэргэлэн, хөдөлгөөнтэй цовоо чанар үгүйлэгдээд байх шиг.
Хөөрхий морьдын нүдийг таглачихаж. Нүд тагладаг юм бас өөрийн нэртэй. Хэнэггүй америкчууд сохлогч (blinder), хямсгар ангилчууд анивчуулагч (blinker) гэж нэрлэдэг аж. Тайлбар маш энгийн. Морьд их үргэмтгий цочимтгой өөрөөр хэлбэл сэргэг амьтан тул харааны царааг хязгаарласан гэнэ. Зөвхөн урд замаа сөлийж харах төдий зай үлдээгээд, хүн жолоодож залуурдаж явдаг робот шиг болгож. Унаган сэргэлэн шинжийг хүчээр дарж. Таягаараа баримжаа аван тэмтчин бүдчин явдаг сохор хүн харсан биз дээ, яг л тийм. Манайхан "төө чихийг солбилзуулан, төгрөг нүдийг тормолзуулан, туулай сайхан зоог хотолзуулан, тураг сайхан биеэ товолзуулан" гээд морин эрдэнээ магтан ерөөдөг санаанд ороод харвал, нүд таглаастай, чих унжаастай, зоо гөлгөр, бие хөшүүн. Ажилчин морь хатираа жороо гээд морины элдэв сайхан явдал үзүүлэх шаардлагагүй. Булгиж тийрч болохгүй, ажлаас халагдана. Хоолгүй болно. Аягүй бол нядалгаанд очоод хиам болно. Томоотой байхыг сургасан байж таарна. Тургиж, унгалдаж, янцгааж болдог эсэхийг харин мэдэхгүй. Хомоолоо харин боловсоноор унагаж болно. Уут нь бэлэн байгаа. Хомоол байгаа юм чинь идэх уух юм өгдөг байж таарна.
Өглөөнөөс орой болтол ажилласан морь оройдоо идэх тэжээл, уух устай зүчээнд амрана. Магадгүй эрэмгий чадалтай залуудаа уралдааны хурдан хүлэг ч байсан юм билүү. Магадгүй амарч зүүрмэглэж байхдаа өргөн уудам талд эрх чөлөөтэй хурдалж байснаа зүүдэлдэг ч юм билүү. Магад ч юү байхав. Тарчилж зүүдэлж байгаа. Хүн шиг гаргаж илэрхийлж чадахгүй байгаагаас бус үргэлж зүүдэлж байгаа. Хэдэн мянган үе дамжин генд нь уламжлагдсан, эд эсэнд нь, сэрэл мэдрэмж дадал зуршилд нь хурд эрч хүч, эрх чөлөөний хүслэн программчлагдаад байж байгаа. Хүссэн хүсээгүй байгалаас заяагдсан хөдөлгөөнтэй байх шаардлага хаачив гэж.
Хуучин хотын талбайг эртний барилгын хийцээс нь хуучин гэж хэн ч ойлгоноо. Хүн гээч эрхэмтэй нэгэн цагт итгэн нөхөрлөж анд болон зүтгэе гэсэн энэ адгуус хараа бүтэн эрх чөлөөтэй дэрвэж яваг. Гайхамшигт цаг бүтээгээд нүдээ сохлуулсан Ганыш дархан шиг итгэлт нөхрөө сохлоод яана. Монголын уудам талд дураараа давхиж буй морьд санаанд буулаа. Морио унаад уртын сайхан дуугаа хангинуулж буй адуучин ч бас харагдах шиг. Уртын дуу, монгол бичгийн талаар эрдэмтэн зохиолч Түдэв гуайн хэлж байсан үгс санаанд буулаа.
"Уртын дуу бол монголчуудын бүтээсэн өөр нэгэн гайхамшиг болох босоо бичигтэй нь ижил хосгүй үнэт эрдэнэс юм. Дэлхийн олон улсын бичиг үсгийг таних толь бичигт одоогоор 250 гаруй бичиг бүртгэгдээд байгаагийн дотор монгол бичиг гав ганцаараа ижилгүй торойж босоо чигээрээ ташаа тулан ханхалзсаар үлдсэн шиг монгол уртын дуу мөн л хорвоогийн түмэн ая дангийн дунд хослох хосгүй шовойн цууриатаж байдаг билээ. Босоо монгол бичгийн нэгэн адил монгол уртын дуу мөн л тэнгэрт тэмүүлсэн босоо хэв шинжтэй юм. Үүгээрээ өрнөдийнхний Готик маягийн урлагтай эн зэрэглэх нүүдэлчний төрх бүхий монгол хувилбар мөн болохыг үгүйсгэх аргагүй." Сайхан зүйрлэл шүү.
Монголын уудам талд буй адуучин, түүний моринд тэдний амьдрах эрх арга зүйг, бэлчих нутгийн царыг хязгаарлан залдаг засаг төр, хууль зүй гэсэн "хөтөч" бас бий. Нийтлэгч Баабар "хүн нь хүчтэй бие хүмүүсээс бүтсэн төрд захирагдан амьдардаг сүргийн амьтан" гэжээ. Адуун сүрэг ч хамгийн хүчирхэг эр чадалтай азаргаар хамгаалуулан түүний нөмөр нөөлөгт амьдардаг. Харин адуун сүргийн азарга байгалийн шалгарлаар сондгойрч шудрага гарч ирдэгээрээ хүнийхээс ялгаатай. Хүний нийгмийг залдаг төр засаг сул дорой байх үед нийгмийн элдэв шаар дээш тэмүүлж төрд шургалахыг оролддог. Одоо манайд ард олноо зөв залаад явах шудрага төр, нөхөөс цоорхой үгүй тэгш хууль юу юунаас илүү үгүйлэгдэж байна.

Европын холбоо ба Чех Улс

Европын холбооны (ЕХ) ажлыг гишүүн орнууд нь зургаан сарын хугацаатайгаар ээлжлэн зохицуулдаг. 2008 оны сүүлийн хагас жилд энэ ажлыг Франц хийж байсан бол, 2009 оны нэг сарын нэгнээс Чех (чехийн засгийн газар) авав. ЕХ ба дэлхий дахин, Эрчим хүч, Боловсрол гэсэн холбооны ерөнхий урианаас гадна чехүүд "Саад тотгоргүй Европ" гэсэн өөрийн давхар уриатай байгаа.

Даяарших эсвэл даяаршихгүй үлдэж сондгойрох; нэгдэх эсвэл тусгаарлах асуудал дээр дэмжигчид эсэргүүцэгчид байдаг. Чех Европын холбооны гишүүн болохоос өмнө “ЕХ-нд нэгдэх үү, нэгдэхгүй юү?” талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр евроинтерацийг дэмжигч, эсэргүүцэгч талуудын эсрэг тэсрэг санал бодол илэрхийлсэн нийтлэл, мэтгэлцээн өргөн явагддаг байв. Одоо ч чех нийгэм, тэр ч байтугай төр засаг нь энэ асуудлаар санал зөрсөн хэвээр. Чех улс ЕХ-г “даргалж” байгаа энэ үед ерөнхий сайд нь евроинтерацийг дэмжигч, ерөнхийлөгч нь тааламжгүй хандагч байгаа нь нэн сонирхолтой.

Харьцангүй шинэ гишүүн орон ЕХ удирдлагыг хүлээн авангуут Газын зурвасд дайн, Украин Оросын хийн хоолойн зөрчил үүсээд ажил анхнаасаа ярвигтай эхэлсэн. Ерөнхий сайд Мирек Тополанек хийн хоолойн асуудлыг зуучлан зохицуулах гэж Украин Орос хоёрын хооронд нойр хоолгүй “шогшон” байхад, Гадаад хэргийн сайд Карл Шварценбергэр нь дайны галын шугамд байн байн очиж Израиль Пластиныг эвлэрүүлэх гэж байхад, чехийн уран барималч Давид Черни „Ентропа“ хэмээх улс төрийн хошигнол, Европарламентэд Чехийн ерөнхийлөгч Вацлав Клаусын хэлсэн үг шинэ удирдлагын хазгай буруу гишгэхийг анаж байсан барууны „хөгшин бурхи“ нарт „дайран дээр нь давс үйх“ шиг л болж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр шүүмжлэл дүрэлзэв.

Дашрамд дурдахад, эдийн засгийн хөгжлийн түвшин, ялгааг үл харгалзан "Европын нийтлэг иргэншил, соёл, үнэт зүйлс, нийтийн зах зээл" гэж баруун европын (Австри, Англи, Бельги, Дани, Финлянд, Франц, Герман, Грек, Ирланд, Итали, Испани, Люксенбург, Нидерланд, Португаль, Швед ) улсууд нэгдсэн Европын холбоо 15 гишүүнтэй байсан бол 2004 онд хуучин социалист Дорнод, Төв Европ, Балканы (Болгар, Чех, Эстони, Унгар, Лави, Литви, Польш, Румын, Словак, Словени ) зэрэг арван орон, мөн Мальта, Кипр нэгдэснээр 27 гишүүн оронтой болжээ. Ойрын ирээдүйд Хорват, Македон, Турк нэгдвэл гучуулаа болно. Хэтдээ дэлхийн бодлогод зонхилох үүрэг гүйцэтгэх нэгэн цул олон улсын маш хүчирхэг институт болж магад гэсэн таамаг байдаг.

„Ентропа“ хэмээх орчин үеийн хэв маягтай том хэмжээний барималд Европын холбооны орнуудыг шатах хийн хоолойд дүүжлээстэй элдэв зүйлээр дүрсэлсэн дотор Болгарыг Туркийн жорлон мэтээр харуулжээ. Хэрвээ ийм ёгт санааг илэрхийлсэн баримал европын олон орны уран барималчдын хамтын бүтээл байсан бол асуудал гарахгүй байв. Ядаж түүнийг Европарламент хуралддаг ордонд байрлуулаагүй сан бол Чехийн тэргүүн шадар сайд Вондра, ерөнхийлөгч Вацлав Клаус нар уран барималч Давид Чернигийн өмнөөс албан ёсны хүлцэл өчих хүртэл асуудал хурцдахгүй байлаа. Яахав Чехэд уран бүтээлчид чөлөөтэй сэтгэж, дураар урлан бүтээх чөлөөт хөрс байна гэдгийг чанга хашгиран зарласнаас биш урлагын бүтээлийнхээ хувьд ур хийц онцгүй, содон сайхан санаа илэрхийлээгүй зүйл.

2009 оны 2 дугаар сарын 19-нд Европарламентын хуралд ерөнхийлөгч Вацлав Клаус үг хэлж байхад танхимд хуран цугласан олны зарим нь „браво“ гэж хашгиралдан баяр хөөрөө илэрхийлж, зарим нь дургүйцэн шууд босон хурал хаяж байв. Интеграцлан нэгдэх үйл явц эерэг сөрөг үр дагавартай, нарийн төвөгтэй болохыг ингэж ил шулуун, түс тас, зоригтой хэлсэн хүн байгаагүй болохоор түүний илтгэлийг хүмүүс ийнхүү донсолгоотой хүлээн авч байсан юм.

„ЕХ тухайн улс орон дотроо шийдчих асуудал бүрд үргэлж оролцож, Европарламентын санал хураалтаар амьдралаас хол хөндий шийд гаргаж байгаа нь тухайн орны иргэдийн хүсэл сонирхолд тэр бүр нийцэхгүй байна. Хэт төвлөрсөн удирдлагатай холбооны өнөөгийн систем, холбооны улсуудаа төвөөс захирч байсан Зөвлөлт Холбоот улсыг санагдуулж байна. Ардчилалын үнэт зүйлс алдагдахад хүрч байна. ЕХ, түүнд интеграчлагдах явц нь хүмүүс эрх чөлөөтэй сайхан амьдралд хүргэхэд үйлчлэх хэрэгсэл болохоос бус холбоо өөрөө бидний туйлын зорилго биш. Холбооны дүрэм журам нь улс орон бүрийн эрх ашигт бүрэн нийцэхгүй байна. Хятадын бараанд 66 хувийн гаалийн онцгой татвар оруулах нь дэндүү хатуу хориг арга хэмжээ“ гэх мэтээр ерөнхийлөгч Клаус Европын Холбоог шүүмжлэсэн. Мэдээж ЕХ-ны сайн талыг нь бас дурдсан.

Чехийн парламентын доод танхим Лиссабоны гэрээг батлахаар болж санал хураасны яг маргааш нь ерөнхийлөгч нь Брюсельд ийм үг хэлсэн гэж байгаа. Чехийн хуулиар парламент нь баталсан ч ерөнхийлөгч нь гарын үсэг зурж байж хууль хүчин төгөлдөр болж баталгааждаг юм байна. Одоогоор ерөнхийлөгч “гарын үсэг зурна, зурахгүй” дээр хариу хэлдэггүй нь барууныхны эгдүүг ихээхэн хүргэдэг бололтой.

Улс төр судлаач, эдийн засагч, хуульч биш бибээр Европын Холбооны бүтэц, хууль, улс төрийн хөшүүрөг, эдийн засгийн гэрэл сүүдрийг мэдэхгүй. Клаус шиг зангарагтай том улс төрчийн хэлсэн үгэнд дүн шинжилгээ хийж чадахгүй. Энэхүү тэмдэглэл бичихдээ тийм зорилго ч тавьсангүй. Гэхдээ чехийн удирдлага өөрийн гэсэн онцлогтой тийм нэг харгуйгаар улс орноо залдаг гэдгийг баттай хэлж чадна.

Дэлхийн ихэнхи орны ойн нөөц хорьдугаар зуунд хорогдсон бол, ой мод сэргээх ажлыг төлөвлөгөөтэй, тогтмол явуулж улсынхаа ойн нөөцийг хорогдуулалгүй авч үлдсэн дөрөвхөн орны нэг нь Чех.

Социализмын үед дотоод яамны мэдлийн боловсон хүчин байсан, эсвэл мэдүүлэгч байсан хүмүүсийн жагсаалт гарган тарааж, ардчилсан нийгэмд улсын хариуцлагатай ажил хийхийг хорьсон тогтоолоор социалист үр дагавраасаа дэндүү огцом, эрс салсан тэр хэмжээгээрээ зах зээлд түргэн амжилттай орсон орон бол Чех.

Европын Холбооны дотоод дүрмийг хуульчилан заасан Лиссабоны гэрээнд гарын үсэг хараахан зураагүй байгаа хоёрхон орны нэг Чех.

Доллар, евротой харьцах кроны ханш жилээс жилд чангарч, үндэсний мөнгөн тэмдэгтээ хамгаалах зөв бодлого барьж ирсэн орон бол Чех. Ард олонд хүнд тусч цочирдоно хэмээн одоо болтол гүйлгээндээ евро хэрэглэхгүй цааргалсаар, үндэсний мөнгөн тэмдэгттэйгээ байгаа европын цөөхөн орны нэг Чех.

Дэлхийн эдийн засгийн хямралыг даван туулах арга хэмжээ гэгчээр ихэнх орны засгийн газар нөөцөөсөө мөнгө гаргаж байхад ийм арга хэмжээ аваагүй үлдсэн хоёрхон орны нэг нь Чех.

Хямралын үед олон үйлдвэр, аж ахуйн газар үүдээ барьж ажилгүйчүүд огцом өсөхөд нийгмийн гэмт хэргийн нөхцөл байдлыг муутгахгүйн үүднээс, өөрийн чех ажилчиддаа ажилтай байх илүү боломж олгох, өөрийн ардуудад ажилгүйн халамжийн мөнгө илүү хүртээх гэж замын зардал даан, халаасны мөнгө 500 евро олгон гадны цагаачдад эх нутагтаа харих боломж олгосон өөр орныг би дуулаагүй. Энд ажиллаж байгаад энэ программын дагуу нутаг буцсан нэлээд олон монголчууд бий.

Өчигдөр Чехийн засгийн газрын тэргүүн Мирек Тополанек НАТО-ын (ПРО) пуужин эсэргүүцэх ракет Чехэд байрлуулах төслийг парламентаас буцаан татаж буйгаа зарлалаа. Ерөнхийлөгч Вацлав Клаус Америкт лекц уншиж байгаад иржээ. „Зах зээлийн хуулиар зохицуулагдах үйл явцад төр хэтэрхий хутгалдсанаас эдийн засгийн энэ хямрал үүссэн. Гэтэл хямралаас гарахад төрийн орлцоог хэт дөвийлгөж байна“ гэсэн үгийг америкийн хэвлэл мэдээлэл бас өлгөн авч шуугисан сурагтай.

Манай засгийн газрын тэргүүн ч бас хойд хөршид айлчилж гэрээ хэлэлцээрт гарын үсэг зурж явааг үзэж, сонслоо.

Жүжигчин болох дөхсөн нь

Чехийн кино болон реклам авдаг студид гадныхан кино, рекламын зураг их авнаа. Гудамжаар явж байгаа, стадионд суугаад юм үзэж байгаа, дискод бүжиглэж байгаа зэрэг олон хүн гаргах зурагт мэргэжлийн бус хүмүүсийг цуглуулж аваад цөөхөн хэдэн цаас шидчих нь цаад кино хийж байгаа улсад хямд тусдаг шиг байгаа юм. Мэргэжлийн жүжигчидтэй харьцуулахад бага мөнгө болохоос энгийн хүмүүст, ялангуяа ажил төрөл нь заримдаг, авдаг тоолдог нь бага гадныханд бол их мөнгө. Өрнийхөн онигор нүдтэй, намхан хамартай, өндөр шанаатайгаар ази хүнийг, буржгар үстэй, палигар хамартай даравгар амтайгаар африк хүнийг төсөөлдөг бололтой. Ийм сонгодог дүр төрхтэй гадныхан бол этник кастингд сонгогдох магадлал илүү. Олны дунд зүгээр зогсож байгаад мөнгө олчих санаатай гадныхан зургаа авахуулаад, нэр, утсаа өгөөд ямар нэг студид бүртгүүлчихнэ. Тухайн кино, рекламд таарна гэсэн хүмүүсийг утсаар дуудаад, дуран авайгаараа харж нэг үзээд шилж сонгоно.

Массын зураг авалтаас цоройж жижиг рольд тоглосон, багагүй мөнгө тоншсон авьяастнууд ч бий. Нэн нөхөр зүүн өмнөд азийн тайланд ч билүү, малайз ч билүү хүний дүрд тоглоод мэдэхгүй харь хэлээр харилцан яриа цээжлэх хэцүү, тогтоож дөнгөхгүй болохоор монголоороо утга дүйсэн юм хэлж болох уу гэж зөвшөөрөл аваад кино турш монголоор ярьчихсан нэг кино байдаг. Монгол хэл мэдэхгүй гадныхан дэлгэцийн доод талд гүйх орчуулгы нь уншаад тэр газрын хэл ийм л юм байх гээд өнгөрөх ч, монгол хүн үзэхээр инээд хүрмээр. Манайхан солонгос тогооч, хятад данжаад, вьетнам ажилчин, япон жуулчин гээд ямар л бол ямар азид хувирна. Энд тэнд олон ази хэрэгтэй зураг авалт явагдаж байвал бие биедээ хэл хүргээд яваад очно. Тансан ламын үлгэрээр хийсэн америк кинонд олон монгол тоглож бараг бүгдээрээ бурхад, бодхисадва болцгоосон гэж байгаа.

Сонгодог ази төрхгүй тул би гологдоод ер сонгогдохгүй. Нэг л удаа тэнцсэн гэж байгаа. Намайг ямар авдаг биш яахав монголчуудтайгаа уулзаж хэд гурван үг сольдог хэрэг гээд очтол, хэдэн вьетнам, хэдэн монгол баахан чех байж байв. Вьетнамууд нэг дор, манайхан нэг дор суулаа. Режиссор авгай биднийг харж байснаа чех бүсгүй вьетнам залуутай хайр сэтгэлтэй болж суусан тухай кино авах гэж байгаа юм. Монголчууд арай том биетэй, гадна төрхөөрөө ч өөр юм байна. Монголчуудыг энэ удаа авахгүй, уучлаарай гэлээ. Бид хэд ч гарч, коридорт хэд гурван үг солилцон тарах гэж байтал, режиссор авгай гарч ирээд "та үлдэхгүй юү" гэж намайг онцолдог юм байна. "Хэнд ч хэрэггүй амьтан төлөг болж тодрохдоо яахав" гэвэл манайхан яадаг юм үлдчих хэдэн цаас нь хэрэг болно гэхээр орчихлоо.

Вьетнамуудтай хэл нэвтрэхгүй, тэднээсээ арай өндөр болохоос биш, хонхор ёнхор нүдтэй, царил зээтүү хамартай, хонгор шар үстэй, хоёр метр нуруутай чехүүдийн дэргэд бол жижигхэн бор амьтан. Ганцаардмаар болж байтал, хоёр нуруулаг ази залуу ойртож ирээд мэдэхгүй хэлээр нэг юм хэлчихлээ. Толгой сэгсэрч ойлгохгүй байгаагаа илтгэв. Чехээр та хаанаас ирсэн бэ гэнэ. Монгол гэвэл, энд сурдаг киргиз оюутнууд гэнэ. Баярласан гэж. Гурвуулаа оросоор ярьсан шиг нэг гал болоод авав. Коридорт хүлээж байгаад дуудахаар нь ороод цай уусан болж суух зогсох үед зураг авдаг бололтой. Урдуур олон хүн, жүжигчид тоглоод бидний өрөөсөн чих, чигчий хуруу зурганд орж байгаа юмуу үгүй юмуу бүү мэд. Ийш тийш дураараа алга болж болохгүй, хийх юм үгүй хүлээх нь залхуутай болохоос ажил нь бол амар л юм. Бид гурав гурван өдөр вьетнам болсон доо.

Нэг өдөр киргиз хүүхдүүд маань өчигдрийн сонинг уншив уу, монголын тухай гарсан байна гээд сүйд майд. Энд ирээд удаагүй чех хэлийг мэдэхгүй шахам байсан болохоор, бичиг үсэггүй хүн шиг "юу гэж байна дуудаад аль" гэлээ. Хүний арьсыг амьдаар нь хуулдаг монгол ноёны тухай, тэр арьс нь энд чехийн музейд байдаг гэж бичсэн байна гэв. Та энэ ноёны тухай дуулсан уу? гэж байна. Дуулалгүй дээ. Та нар сонирхож байвал орос хэл дээр энэ хүний тухай Инесса Ломакина ерээд оны эхээр бичсэн "Голова Джа-Ламы" ном бий шүү. Хуулсан тэр арьс чехийн азийн урлагын Напрсково музейн фондонд хадгалагдаж байгаа, Джа ламын өөрийнх толгой Ленинградын алдарт Кунсткамерт байгаа тухай өгүүлсэн байгаа. Үгүй энэ чехүүд манай монголын тухай огт бичихгүй, эсвэл ийм эрт баларын хачин юмны тухай бичих юм гэж би цухалдвал, манай киргизүүдийн тухай бүр огт мэддэггүй болохоор сайн муу алинаар нь ч бичдэггүй. Харин энэ өгүүлэлд монгол ноён хүний арьс хуулах тушаал өгөөд, яг өвчихийг нь итгэгдсэн хоёр киргиз гүйцэтгэсэн гэж бичсэн байна гэлээ. Хүний өмнөөс ичих шиг болж, улс үндэстнийх нь нэр ингэж гарахад тэд нар бас эвгүйцэж байгаа байх даа гэж санаа зовон харвал тэд огт тоосон шинж алга.

Хүний ясан бунхан

Юм үзээд анх удаа яах гэж ийм юм үзэв гэж харамссан тохиолдлоо бичих гээд гар эвлэхгүй байсаар өдийг хүргэлээ. Өмнөд Чехийн Кутна Хора хотын ойролцоо хүний араг ясаар бүтсэн Седлице хэмээн бунхан бий. Бунхан Готийн хэв маягтай. Бунханы дөрвөн баганат буланд уруу нь харуулан тавьсан хонх хэлбэртэй хүний ясан овоо байна. Бунханы гол асрын таазнаас аврага том (зураг дээрх люстра) өлгөөтэй. Хананд энэ бунханг эзэмшигч эртний сурвалжит угсаат Шванценберг гэр бүлийн хүний ясан сүлд (герб) тус тус өлгөөтэй. Барилгын тааз, хана, багана ер нь хээ угалз чимэг гоёл шаардагдах бүх зүйлийг хүний ясаар хийжээ. Нийт 40000 хүний араг яс орсон юм байна.

1278 онд Чехийн хаан Отакар нэг санваартанг Иерусалим руу элч болгон илгээж ариун дагшин газар Голгофоос Христийн чандарын үлдэц авчируулан, Седлицед цацсан гэдэг домог байдаг. Мөнгөний хүдэртэй газар тул энд дундад зуунд бэлтэй баян улс энд нутагладаг байжээ. Ариун дагшин гэгддэг Седлицийн оршуулгын газарт мянга мянган зөвхөн чехийн бус европын нөлөө бүхий томчуул нойрсохыг эрмэлзэх болжээ. Хамгийн алдартай оршуулгын газар болсноор хүссэн болгонд газар хүрэлцэхээ больжээ. Энэ насандаа бэлтэй, эрх мэдэл нөлөөтэй байсан хүмүүс хойд насандаа бурханд ойр байхыг хүсдэг аж. Энгийн улсууд ч бас энд эцэг эхээ ах дүүгээ нутаглуулахаар үзнэ. Гэтэл XIV зуунд Европ дахиныг хамарсан хар тахал, шашны өөрчлөлт шинэчлэлээс үүдэлтэй XV зууны Гуситын дайнд олон мянган хүн өөд болж оршуулгын газрын даац хүрэлцэхээ больжээ.
1400 оны үед дээр үеийн зөвхөн яс үлдсэн булшнаас ясы нь авч хадгалах замаар дараа дараагийн хүмүүсийг оршуулах зай гаргаж өгдөг болсноор яс хадгалах бунханг барьсан юм байна. Хагас сохор лам бүх ясыг төрөлжүүлж, ариутгаж, цагаан шохойгоор будаж янзалсан гэнэ билээ.
Арван есдүгээр зууны сүүлээр Шварценбергийн угсааны сурвалжит гэр бүл энэ хавийн бүх газрыг худалдан авч, 1870 онд уран дархан Франтишек Ринтийг хөлслөн авч бунханд хураалгаатай байгаа яснуудыг эмхлүүлсэн байна. Ринт дархан шилээр модоор хийж болдог бүхнийг хүний ясаар хийж, бүтээлийнхээ буланд гарын үсгээ бас ясаар мөнхөлсөн байна.

Үүдээр ороод өчнөөн олон хүний араг ясаар босгосон хонх хэлбэртэй ясан овоог анх харахад дотор зарс хийж нуруугаар хүйт даагаад хамаг бие хөшчих шиг болж билээ. Бунханы голд ороод, тэр үед бол гоёмсог лааны суурь одоо бол гэрэлтүүлэгч болох учиртай хүний чөмөгний ясаар хийсэн унжлага, далны ясаар хийсэн лааны суурь, цаашлаад ханан дээрх сүлд зэргийг хараад бараг ухаан алдаад уначихсангүй. Болор люстрийн унжлага нарны буюу цахилгаан гэрлийн туяанд олон өнгөөр туяараад ур хийцийг бишрэм байдаг бол үүнийг хүний ясаар хийчихээр хачин эвгүй ой гутам сэтгэгдэл төрүүлсэн. Юу үзэхээ эхлээд судалж мэдмээр юм билээ. Үзэх газар орон, амралт бүх зүйлээ өрнөдийнхөн бараг жилийн өмнөөс, ядаж гурван сарын өмнөөс төлөвлөдөг. Юү үзэхээ урьдчилан судалдаг барууныхны энэ хэвшлийг одоо болтол өөриймшүүлж чадаагүй л явна. Бид Кутна Хора дахь цалин цагаан мөнгөөр мөнгөн зоос цохьдог байсан зоосны үйлдвэрийн музей үзээд, дараа нь ийш санаандгүй орчихсон юм. Дашрамд дуулгахад "доллар" гэдэг америк мөнгөн тэмдэгтийн нэр чехийн мөнгөн зоосийн анхны нэр "таллирж" (хавтгай таваг) гэсэн үгнээс гаралтай гэнэ билээ.

Тахийн баяр

Праг хотын зоопарк өнгөрдөг бүтэн сайнд монголчуудад үнэгүй үйлчилж, хүн болгон Монголтой ямар нэг байдлаар холбоотой гэдгээ батлах гэж оролдоод бараг л монгол хүн болж төрөөгүйдээ харамссан гэхэд дэгсдүүлэхээргүй өдөр бол Чех нутагт тахийн анхны унага төрсний 80 жил, Праг хотын зоопаркад тахийн унага төрсний 75 жил, Прагад эхлэлээ тавьсан олон улсын тахь хамгаалах симпозиумын 50 жилийн ойн өдөр байлаа. Тахь нутагшуулах төслийн түүхэн өдрийн энэ арга хэмжээнд Праг хотын дарга П.Бем, тахь хамгаалах чиглэлээр ажиллаж байгаа эрдэмтэн Э.Кус, монгол судлаач эрдэмтэн И.Шима, Монгол Улсаас Чехэд суугаа элчин сайд О.Энхтөр, консул Ц.Нямсүрэн, зоопаркийн дарга П.Феик зэрэг албаны хүмүүс оролцсон юм. Зоопаркийг жилдээ сая хоёр зуун мянган хүн үздэг статистикийн судалгаа байдаг. Өчигдөр тэнд байсан гурав дөрвөн мянган хүний лав таван хүн тутмын нэг нь монгол байсан бололтой хэд алхаад л монгол яриа хөөрөө сонсогдоод нутгийн хүмүүстэй таараад сайхан байв.

Хүн мал хот суурингийн бараа харж чаддаггүй эрчимт туурайтай, төрөлхийн хурц нүд, соргог чих, үнэрч хамартай тахь маш соргог тул өчүүхэн юүхэн хээхнээс үргээд хуй салхи хэдэн арван бээр хулжаад давхичихдаг. Нэг үргэсэн газраа буцаж ирдэггүй. Дэндүү зоргоор зэлүүд нутагт амьдрах дуртай. Алтайн цаадах говиос өөр тийм зэлүүд газар дэлхийд бараг бараг үгүй болсон. Нэг азрага тахь нөгөөтэйгөө их говьд таарлаа гэхэд хоёр азрага бие биенийхээ гүүг булаацалдан зодолдоно. Дийлсэн нь дийлдсэнийхээ гүүнүүдийг нийлүүлж аваад цааш хулжихдаа, эхийгээ дагаж ирсэн унагануудыг туурайгаараа цавчиж эсвэл хүзүүг тас хазаж ална. Үргэмтгий зожиг зангаасаа, азаргын хартай догшин чанараас болж дэлхийн зэрлэг адууны сүүлийн өв болох тахь цөөрсөөр улмаар устаж үгүй болон сөнөхөд тулаад байхад 1879 онд Н.М.Пржевальский Монголд тахь байгааг нээж дэлхий дахинд дуулгасан тул түүний нэрээр мэддэг болсон билээ.

Прагийн зоопарк тахийг хамгаалах эргэн нутагшуулах үйлсэд идэвх чармайлттай, амжилттай оролцсоноороо бахархдаг. Иймээс ч зоопаркийн таних тэмдэг нь даруй тавин жил тахийн зурагтай байж иржээ. Дэлхийд устаж сөнөхдөө тулаад байгаа ховордсон амьтдыг ивээлдээ аван үржүүлж эргүүлэн онгон байгальд нутагшуулах ажил хийж өөрөөр хэлбэл тодорхой нэг төрөл зүйлийн амьтан хамгаалан үлдэж чадсан эсэхээр тухайн зоопаркийн нэр хүнд, ажлын үзүүлэлт бас тодорхойлогддог юм байна. Зоопаркад төрсөн Хелус нэртэй тахийн тэр анхдагч унага эсэн мэнд өсч торниод азрага болж зөвхөн Чех бус Европын бусад орнууд дахь олон тахийн өвөг болсон юм. 1990 онд олон улсын тахь хамгаалалын тавдугаар симпозиум дээр Европын орнуудын зоопарк болон дархан цаазтай газар байгаа тахийг байгальд эргүүлэн буцаан тавьж, тахь анх үүссэн төрсөн орчинд нь нутагшуулах санал гарчээ. Энэ нь шинжлэх ухаанд урьд өмнө хийгдэж байгаагүй цоо шинэ туршилт байлаа. Зохисгүй нөхцөл шалтгаан нь бүрдээд тухайн төрөл зүйлийн зэрлэг амьтан амархан сөнөж болох магадлалтай. Харин сөнөх гэж буй цөөн хэдэн амьтны угийн бичиг хөтлөн цус ойртуулахгүйгээр өсгөж олшруулаад буцааж байгальд тавих нь олон жилийн хөдөлмөр, хөрөнгө хүч чармайлт шаардсан нэлээд төвөгтэй ажил байдаг юм байна. Энэ тухай сэтгүлч Жамбалын Мягмарсүрэнгийн "Унагаа зуусан хулан" номд "Тэмээгээр одсон тахь тэнгэрээр ирлээ"

Монгол биш ч монгол үндэсний хувцас өмссөн чехүүд монголтой ямар нэг байдлаар холбоотой хүмүүсийг бас үнэгүй оруулж байлаа. Монгол хүүхэд өргөж авсан чех гэр бүл бас ирсэн байсан. Чех аав ээжтэй, монголоор огт ярьдаггүй нэг бумбайсан хөөрхөн бор хүү энд цугласан өөр шигээ царайтай олон хүн хараад алмайрч байх шиг биднийг хараад л. Монгол охин өргөж авсан, охины ээж биш ч бас нэг монгол бүсгүйтэй гэрлэсэн, дараа нь тэр эмэгтэй нь монгол охин чех аав хоёрыг хаяад явчихсан тэр хоёр л өрөвдмөөр байв. Хөөрхий охин монгол эмэгтэйчүүдэд илт татагдаад, өхөөрдөөд нааштай байсан монгол эмэгтэйчүүдэд очиж хацарт нь хацраа наагаад л тал засаад байсан. Монголчуудын цугларалт, монголтой холбоотой арга хэмжээнд хүүхдүүдээ авчраад, ер нь хүүхэддээ хандаж байгаа байдлаас харахад монгол хүүхэд үрчилсэн энэ чехүүд хүүхэддээ хайртай, сайн нь илт. Тэр охины аав эдлэн газар, байшин худалдаж аваад шарын шашны болон монгол соёлын төв байгуулах төсөл хэрэгжүүлэхээр хөөцөлдөж, ажил болгох шатандаа ороод байгаа юм билээ. Чех гэр бүлд чех орчинд торниж байгаа хүүхэд гадна төрх нь монгол болохоос хүмүүжил, сэтгэлгээ чех л болно. Гэхдээ хүүхдийн зөн гэж нэг юм байх шиг. Хүүхэд байтугай адгуус малд ч төрсөн нутагтаа тэмүүлэх төрөлхийн зөн бий.

Үер

2002 онд зуун жил үзэгдээгүй их ус бууснаас Прага хотын дундуур урсах Влтава голын усны түвшин арваад метрээр нэмэгдэж, голдригтоо багтахаа болин уурлан архирах араатан шиг улаанаараа эргэлдэн замд таарсан бүгдийг эвдэхийг эвдэж, гэмтээхийг гэмтээж, устгаж үгүй хийхийг газрын хөрснөөс арчин ор мөргүй болгосоор хотоор нэг нэлийн урсаж байв. Голын ойролцоох айл өрх, албан байгууллагыг шилжүүлэн нүүлгэн ажлыг түргэн хугацаанд сайн зохион байгуулж чадсанаар хүн амын эрсдэл бараг гараагүй ч, хэдэн арван сая доллараар хэмжигдэх эд материалын хохирол амссан юм. Улс орон даяар онцгой байдал зарласан байв. Радио телевизээр зөвхөн үерийн тухай л мэдээ нэвтрүүлж байлаа.

Тэр үед нөхөр том хүүтэй нутагт бүр хөдөө орон нутагт явчихсан, энд байсан бага хүү бид хоёр айчихсан улс бие биедээ наалдаад зурагтын мэдээ хараад л суудаг сан. Зам хаалттай гадагшаа гарч чадахгүй. Энд тэндээс манайхан, найз нөхөд санаа зовж утасдаад л байсан. Манайх хотын өндөрлөг хэсэгт байсан тул гайгүй өнгөрсөн. Хэд хоног цутгасан бороо татарч, удаан хүлээсэн нар гийхэд хот аажмаар амь оров. Цэрэг эрс, аврах ангийнхнаас гадна хүн бүр чадах бүхнээ хийж эхлэв. Үерийн замд таарсан байшин барилгын нэгдүгээр давхар, метроноос ус шавхах, эвдэрсэн зүйл хог новшоо цэвэрлэх ажил өрнөв. Шавартай хутгалдсан хогон бухал өдрөөс өдөрт босч байв. Тоо томшгүй ямар их хог вэ.

Өдөртөө сүүдэрт нь өтгөс амармаар, үдэшдээ залуус болзмоор салаа олон мөчиртэй, саглагар өтгөн навчистай сайхан мод байсан, хэдхэн хоногийн өмнө хаалга, шал, ширээ сандал, шүүгээ тавиур зэрэг модон эдлэл байсан бүхэн харалж өмхөрсөн хугархай эмтэрхий модон хог болжээ. Цагтаа хөрсний гүний олон нугачаанд чимэг давхарга байсан "төмрийн хүдрийн шороо" хүмүүн бидний гараар арматур төмөр, араа шүдтэй суурь машинаас эхлээд хутга шөвөг, хайч зүү, хайруул тогоо зэрэг үй олон төмөр эдлэл байсан бүхэн арзайсан хэрзийсэн зэвэрсэн бутарсан хөсрийн хар төмрийн хог болжээ. Газрын гүнд гялтганан урсах хэн ч тоодоггүй байсан "хар тосыг" хүмүүн бид "хар алт" болгоход тунасан шаар эх дэлхийдээ эргэж шингэдэггүй хуванцар эд болж, гамшгийн дараа хамгийн их хэмжээний эргэж боловсруулж ашиглаж болохгүй адгийн хогийг үүсгэжээ. Хүний оюун ухаан, хүч хөдөлмөрөөр бий болсон үнэт зүйл эвдэрч сүйтээд хогон бухал болоод байхыг харахад хэцүү юм билээ.

Тэр үерээс хойш бороо орохоор айгаад ч байх шиг нэг л түгшүүртэй байдаг болчихсон. Агаар цэвэр тунгалаг болоод байгал дэлхий тэр чигээрээ өнгө засдаг бороо хурд хэн дургүй байх билээ. Ямар ч юм хир хэмжээнээсээ хэтрээд юмуу дутаад ирэхээр гамшиг болдог хойно доо. Европын олон оронд тэр жил их ус бууж үер болсон. Бараг усан галав юүлэх гэдэг нь болж байгаа юм болов уу гэмээр байсан. Гэтэл тэр үед тэртээ холын Америкт, төв Азийн өндөрлөгт орших Монголд маань ган болж түймэр дүрэлзэж, хүн бүр бороо хур орохыг хүсэж байсан. Хүмүүн бидний хирээс хэтэрсэн ханаж цадахгүй хэрэглээнээс болж байгалийн тэнцвэр алдагдсан, байгалаа ингэж цөлмөхөө болихгүй бол, өөрөөр хэлбэл хэрэглээний энэ хэмжээгээ бууруулахгүй бол эх дэлхийн маань амьд байх нас улам хурдацтай богиноссоор байх болно гэж эрдэмтэд дүгнэж байсан.

Үерийн улмаас эвдэрч хэмхэрсэн барилга байгууламжыг засах, сэргээн босгох ажил нарийн төлөвлөгөөтэй, дэс дараалалтай явагдаж эхлэв. Хогноос дахин боловсруулалтад оруулж ашиглаж болохыг ялгаад бусдыг нь устгав. Найдвартай үерийн хамгаалалт далан юуны өмнө барив. Мянгаад жилийн өмнө баригдсан эртний түүхэн газар, уран барилгын өвийг яг хуучин байсан хэвэнд оруулан сэргээн засварлав. Санаанд үлдсэн тоо баримтаас лав 25 метроны буудал, газар доогуурх цахилгааны шугам сүлжээ, хонгил эвдэрч гэмтсэн байсан. Жил хагасын дараа бүх метрог хэвийн ажиллагаатай болгосон төдийгүй зарим нь бүрэн шинэчлэгдэн улам гоё болж билээ. Бага зэрэг гэмтсэн барилгад засвар хийж, бүрэн нурж үгүй болсны оронд шинэ барилга баригдаж хот хуучин өнгө төрхөндөө орсон. Байгалийн гамшигийг далимдуулан ашиг хонжоо хайсан, өмчийн маргаанаас эзэн нь тодорхойгүй зэрэг хүний шунал сувдаг сэтгэл хутгалдсан газар л үерийн хохирлыг арилгаж чадаагүй удсан бөгөөд зарим нь одоо болтол хотын шарх сорив болон засагдаагүй хэвээр байгаа.

Сая хэд хоног монголын интернет сонин, гадаадад хүлээж авах боломжтой монголын зурагт, блог андуудын мэдээлэл зэргээс нутагт болсон үймээн завхралыг харж сэтгэл их гундуу байна. Улс төрийн хийрхлээс эрдэнэт хүний амь эрсдэж, соёл урлагын өчнөөн өв сүйтэв. Сонгуулийн сурталчилгаанд зарцуулагддаг тэр их мөнгийг нэр дэвшигчид нийлүүлсэн бол бохир цэвэр усны боловсон сүлжээгүй, гэрэл цахилгааны хангамжгүй байгаа гэр хорооллын оронд тохилог бичил хороолол барих, хотоо моджуулж ногоо зүлэг тарих ажлыг хэрэгжүүлэх хөрөнгө өлхөн гарч, ядаж нийслэл хотоо орчин үеийн хотын дайтай болгочих байлаа. УИХ-д сонгогдох гэж сая саяар, тэрбум тэрбумаар мөнгө үрсэн нөхөд одоо учраад байгаа хохирлыг сэргээхэд хичнээн төгрөг хандивлах бол?! Ард олны татвараас бүрддэг улсын төсвөөс л мөнгө гаргана даа.

Эрс шийдэл

Саяхан нэг өдөр метронд явж байтал вагон зогсов. Арваад жилд анх удаа гэнт гэрэл тасарсан нь тэр. Хав харанхуй. Хүмүүс таг чиг. Хараал хэлэх байтугай, яав ийв юү болоод байнаа гэж чангахан уулга алдах хүн ч гарсангүй. Өөрийн амьсгал, зүрхний цохилт сонсогдмоор нам жим. Хир удаан саатсныг мэдэхгүй, хэдхэн хором л болсон дог. Гэрэл цахилгаан ирж, метро явах чиглэлийнхээ дагуу хөдлөсөн. Зорчигчдын зарим нь ном сэтгүүлээ шагайгаад, зарим нь бие биений толгой дээгүүр юуг ч юм харж, зарим залуус нь хоорондоо нялуурч ноололдоод бүх юм хэвийн юү ч болоогүй шиг байх юм. Гайхмаар. Сэтгэлийн хөдөлгөөнөө ил гаргадаггүй хүйтэндүү улс шүү. Ямар нэг гэнтийн юм болоход сандарлаа гээд асуудлыг шийдэхгүй, яаж ийм байдлаас гарах вэ, үүний тулд юу хийх вэ гэдгээ боддог шиг байгаа юм. Хэл нь бус тархи нь ажиллаж байхад, бодолд дарагдсан хүн чимээ гаргахгүй юм болов уу? Өнөөдөртөө, маргаашдаа, нийгэм төрдөө итгэлтэй тул ийм тайван байдаг юм болов уу?
Ирээд удаагүй улс оронд болж байгаа үйл явдал, түүнийг ойлгоход туслах чех хэл аль алийг мэддэггүй байхад, арваад жилийн өмнө тайван хямсгар чехүүдийг нэг ном товхимолын төлөө үхэн хатан тэмцэж, дээр доороо орон алалцаж байхыг зурагтын мэдээгээр хараад бас нэг гайхаж билээ. Чех нөхөртэй монгол эмэгтэйд утас цохиж өчигдөр эд олж авах гэж тэмцэлдээд байсан тэр юун ном бэ? гэж сониучирхавал. "Люстрачны закон" гэж байна. Бодвол далд нууц байсан зүйлийг гэрэлд ил гаргах санааг илэрхийлсэн утгатай хууль бололтой. Социализмын үед дотоод яамны мэдлийн боловсон хүчин байсан хүмүүсийг зах зээлийн нийгэмд хариуцлагатай удирдах ажилд хийлгэхгүй" гэсэн тогтоол юм байна. Уг тогтоолын хавсралтад дотоод яамны мэдээлэгч байсан хүмүүсийн нэрсийг товхимол маягаар гаргасан нь ийнхүү олныг бужигнуулжээ.
Хүмүүсийн нэг хэсэг нь чухам хэний мэдүүлгээр хохирч байв, хамт ажилладаг, нэг байранд амьдардаг хүмүүсийн хэн нь хэн байв гэдгийг мэдэх гэж, нөгөө хэсэг нь мэдээлэгч байсныг нь хүмүүс мэдчихээс өмнө тэр номыг олж устгах гэж үхэлдэж байсан нь тэр. Нийгэм нь тийм байсан, яаж ч чадаагүй харгис хатуу системийн хүчинд автагдаад мэдүүлэгч болж байж хөөрхий гэж бодсонгүй шууд олны өмнө дэлгэн тавьжээ. Мэдүүлэгч байгаагүй ч социалист үзэл суртлыг сурталчилдаг улс төрийн албан тушаалд байсан хүмүүсийг "люстрачны закон"-оор ардчилсан төрийн албанд ажил олох боломжгүй болгосон юм. Сэтгэлийн тэнхээтэй гүйлгээ ухаантай цөөхөн хүн л хувийн бизнест тогтож чадсан бол ихэнх нь ажилгүйчүүдийн тоог нэмсэн. Нэг бодлын дэндүү хатуу шийдсэн шиг. Нөгөө талаас шинэчлэл хийхэд үр дүнтэй зөв алхам байсан шиг. Хуучин социалист орнуудаас Чех Улс яах аргагүй эдийн засаг нийгмийн шинэчлэлт өөрчлөлтөөр тэргүүлж яваа орон.

Хотжсон морь

Газар зүйн байрлалаараа Европын төвд өрнийн болон славян соёл иргэншлийн огтлол буюу зүрхэн газар орших Чех улсын нийслэл Прага үнэхээр гоё хот. Орд харш сүм хийдийн оройг IV Карлын үед алтадсан тул алтан Прага гэх болжээ. Прага хотын нэрийн утгыг "порог" буюу өнгөрсөн ирээдүйг холбосон босго гэсэн тайлал ч байдаг. 1784 онд Прага храд, Храдчаны, Бага дүүрэг, Хуучин хот, Шинэ хот, Вышехрад гэсэн зургаан бие даасан жижиг хот нийлснээр өнөөгийн Прага үүссэн ажээ.
Одоогийн Прага хотод манай эриний өмнөх IV-III зуунд эхлээд кельт, дараа нь герман омгийнхон суурьшиж байвай. Дундад зуунд нэг үе Прага хот Ариун Римийн их гүрний нийслэл байв. Чухам энэ үед IV Карл хаан чехийн нийслэлийг дэлхийд цуутай сайхан хот болгох үндсийг тавьсан юм. IV Карлын үед буюу 1348 онд хожим Карлын Их Сургууль гэж нэрлэгдэх болсон Европын анхны их сургууль нээгдсэн, Прагын храд, Вышехрад, Карлын гүүр (1357), Шинэ хотын суурь тавигджээ.
Хотын удирдах зөвлөлөөс хотын түүхэн дурсгалт газруудыг хамгаалахад цаг үргэлж анхаарч, тодорхой төлөвлөгөөтэй үе шаттай эртний барилгуудыг сэргээн засварлах ажлыг явуулдаг уламжлалтай байсан одоо ч байгаа. Дэлхийн нэг хоёрдугаар дайнд хотын барилга харьцангүй бага эвдэрч сүйрсэн зэрэг нь Прага хотыг уран барилгын амьд музей болгосон байна. Готик, барокко, рококо, романтизм, классицизм гээд уран барилгын бүх төрлийн янз бүрийн хэв шинжийн барилгатай энд танилцах боломжтой. Уран барилгын янз бүрийн хэв маягийн үзэсгэлэнт барилга энд зэрэгцэн байх агаад тус бүр өөр өөрийн түүхийг өгүүлнэ. Уран барилгын мэргэжилтнүүд Прага хотыг европын уран барилгын мянган жилийн түүхийг бодитоор харуулдаг сурах бичиг гэдэг нь дэгсдүүлээгүй тодорхойлолт. Их эрт бүр 1100 онд үндэслэгдсэн тул хуучин хотын талбай хэмээх цаг ямагт жуулчдад дарагдаж байдаг.

Хуучин хотын зөвлөлийн байр 1338 онд баригдаж, XV зуунд уг байрны хананд нь ур хийц төгөлдөр одон орон судлалын гайхамшигт цаг байрлуулжээ. Цаг тутам хонхны дуугаар энэ ханын цагийн цонхоор Иисус Христ болон түүний арван хоёр гарын шавь нарын жижиг дүрс баримал цувран гарч ирэнгээ үзэгч олон руу тонгойн мэндлээд далд орно. Чухам 12 апостолын баримал дүрс гарч ирэх тэр мөчийг анаж, цагийн орчимд орчин цагийн цахим дуран авайгаа бэлдэн хүлээж зогсох жуулчид өдөр бүр, цаг тутам энд шавааралдан байх бөлгөө. Өөр хаана ч хэзээ ч ийм гайхамшиг дахин хийлгэхгүй гэж цагийг зохион бүтээсэн уран дархан Ганышийн нүдийг сохолсон гэдэг. Ийм сайхан юм бүтээсэн, тийм уран хүний нүдийг сохолж байдаг. Дундад зуунд хааяагүй зэрлэг байж дээ.
Хуучин хотын талбайн нэрийг тодотгох гэж, өнгөрсөн цаг үеийг амьдруулах гэж эртний түүх өгүүлэх сүрлэг дүнсгэр үзэсгэлэнгээр илбэдэх олон барилга дунд хэдэн морьд бас ажилладаг юм. Энэ хуучин хотын талбайд хэзээ ч юм бэ эрт цагт морин тойруулга байсан, тэнд морь зардаг байсан гэнэ билээ. Эрт цагт энд ихэс дээдэс хосолсон, гурвалсан, дөрвөлсөн морьд хөлөглөсөн сүйх тэргэнд заларч ийш тийш давхиж байсан гэнэ билээ. Прагын храд хэмээх голын нөгөө эрэг дэх харш руу тэд хар эрчээрээ давхидаг байсан гэнэ билээ. Ван, гүн, хунтайж гээд зэрэг дэвээрээ харин өөр өөр явж болдог болдоггүй тусгай заагдсан зам харгуйтай байсан гэнэ билээ. Энгийн борчууд дээдсийн хөлд эрсдэхгүйн тулд тэдний замд тээр болох учиргүй байсан гэнэ билээ. Эдүгээ харин, газар үзэж нүд тайлахаар ирсэн жуулчид сүйхэнд заларч "эртний нэг эрхэм болон" тансаглана. Эдний дунд насаараа нуруугаа бөхийтөл ажилласан, гартаа эвэртэй ажилчин ч байж болох. Хийх юмаа олж ядсан, хэзээ ч ямар ч ажил хийж үзээгүй бэлэн юманд туйлагч цагаан гартан бас байж болох.
Сүйхэнд хөллөсөн морьдыг хараад өрөвдөх шиг гунигтай боллоо. Тэжээлийн дутагдалд ороод яс нь хэрзийсэн адгуус биш юмаа. Бие бялдар тэгш, өндөр сайхан морьд юмаа. Хээ угалзтай гоёмсог сайхан тоногтой юмаа. Тэр ч байтугай сүүлэн доороо хомоол цуглуулах ууттай юмаа. Туурайндаа тахтай юмаа. Гэхдээ морьд нэг тийм хийморьгүй, жавхаагүй. Хотод төрж өссөн би юугаа мэдэх вэ. Гэхдээ моринд байдаг хөнгөн сэргэлэн, хөдөлгөөнтэй цовоо чанар үгүйлэгдээд байх шиг.
Хөөрхий морьдын нүдийг таглачихаж. Нүд тагладаг юм бас өөрийн нэртэй. Хэнэггүй америкчууд сохлогч (blinder), хямсгар ангилчууд анивчуулагч (blinker) гэж нэрлэдэг аж. Тайлбар маш энгийн. Морьд их үргэмтгий цочимтгой өөрөөр хэлбэл сэргэг амьтан тул харааны царааг хязгаарласан гэнэ. Зөвхөн урд замаа сөлийж харах төдий зай үлдээгээд, хүн жолоодож залуурдаж явдаг робот шиг болгож. Унаган сэргэлэн шинжийг хүчээр дарж. Таягаараа баримжаа аван тэмтчин бүдчин явдаг сохор хүн харсан биз дээ, яг л тийм. Манайхан "төө чихийг солбилзуулан, төгрөг нүдийг тормолзуулан, туулай сайхан зоог хотолзуулан, тураг сайхан биеэ товолзуулан" гээд морин эрдэнээ магтан ерөөдөг санаанд ороод харвал, нүд таглаастай, чих унжаастай, зоо гөлгөр, бие хөшүүн. Ажилчин морь хатираа жороо гээд морины элдэв сайхан явдал үзүүлэх шаардлагагүй. Булгиж тийрч болохгүй, ажлаас халагдана. Хоолгүй болно. Аягүй бол нядалгаанд очоод хиам болно. Томоотой байхыг сургасан байж таарна. Тургиж, унгалдаж, янцгааж болдог эсэхийг харин мэдэхгүй. Хомоолоо харин боловсоноор унагаж болно. Уут нь бэлэн байгаа. Хомоол байгаа юм чинь идэх уух юм өгдөг байж таарна.
Өглөөнөөс орой болтол ажилласан морь оройдоо идэх тэжээл, уух устай зүчээнд амрана. Магадгүй эрэмгий чадалтай залуудаа уралдааны хурдан хүлэг ч байсан юм билүү. Магадгүй амарч зүүрмэглэж байхдаа өргөн уудам талд эрх чөлөөтэй хурдалж байснаа зүүдэлдэг ч юм билүү. Магад ч юү байхав. Тарчилж зүүдэлж байгаа. Хүн шиг гаргаж илэрхийлж чадахгүй байгаагаас бус үргэлж зүүдэлж байгаа. Хэдэн мянган үе дамжин генд нь уламжлагдсан, эд эсэнд нь, сэрэл мэдрэмж дадал зуршилд нь хурд эрч хүч, эрх чөлөөний хүслэн программчлагдаад байж байгаа. Хүссэн хүсээгүй байгалаас заяагдсан хөдөлгөөнтэй байх шаардлага хаачив гэж.
Хуучин хотын талбайг эртний барилгын хийцээс нь хуучин гэж хэн ч ойлгоноо. Хүн гээч эрхэмтэй нэгэн цагт итгэн нөхөрлөж анд болон зүтгэе гэсэн энэ адгуус хараа бүтэн эрх чөлөөтэй дэрвэж яваг. Гайхамшигт цаг бүтээгээд нүдээ сохлуулсан Ганыш дархан шиг итгэлт нөхрөө сохлоод яана. Монголын уудам талд дураараа давхиж буй морьд санаанд буулаа. Морио унаад уртын сайхан дуугаа хангинуулж буй адуучин ч бас харагдах шиг. Уртын дуу, монгол бичгийн талаар эрдэмтэн зохиолч Түдэв гуайн хэлж байсан үгс санаанд буулаа.
"Уртын дуу бол монголчуудын бүтээсэн өөр нэгэн гайхамшиг болох босоо бичигтэй нь ижил хосгүй үнэт эрдэнэс юм. Дэлхийн олон улсын бичиг үсгийг таних толь бичигт одоогоор 250 гаруй бичиг бүртгэгдээд байгаагийн дотор монгол бичиг гав ганцаараа ижилгүй торойж босоо чигээрээ ташаа тулан ханхалзсаар үлдсэн шиг монгол уртын дуу мөн л хорвоогийн түмэн ая дангийн дунд хослох хосгүй шовойн цууриатаж байдаг билээ. Босоо монгол бичгийн нэгэн адил монгол уртын дуу мөн л тэнгэрт тэмүүлсэн босоо хэв шинжтэй юм. Үүгээрээ өрнөдийнхний Готик маягийн урлагтай эн зэрэглэх нүүдэлчний төрх бүхий монгол хувилбар мөн болохыг үгүйсгэх аргагүй." Сайхан зүйрлэл шүү.
Монголын уудам талд буй адуучин, түүний моринд тэдний амьдрах эрх арга зүйг, бэлчих нутгийн царыг хязгаарлан залдаг засаг төр, хууль зүй гэсэн "хөтөч" бас бий. Нийтлэгч Баабар "хүн нь хүчтэй бие хүмүүсээс бүтсэн төрд захирагдан амьдардаг сүргийн амьтан" гэжээ. Адуун сүрэг ч хамгийн хүчирхэг эр чадалтай азаргаар хамгаалуулан түүний нөмөр нөөлөгт амьдардаг. Харин адуун сүргийн азарга байгалийн шалгарлаар сондгойрч шудрага гарч ирдэгээрээ хүнийхээс ялгаатай. Хүний нийгмийг залдаг төр засаг сул дорой байх үед нийгмийн элдэв шаар дээш тэмүүлж төрд шургалахыг оролддог. Одоо манайд ард олноо зөв залаад явах шудрага төр, нөхөөс цоорхой үгүй тэгш хууль юу юунаас илүү үгүйлэгдэж байна.

Прага

Газар зүйн байрлалаараа Европын төвд өрнийн болон славян соёл иргэншлийн огтлол буюу зүрхэн газар орших Чех улсын нийслэл Прага их гоё хот. Алтан дундаж гэмээр. Орд харш сүм хийдийн оройг IV Карлын үед алтадсан тул алтан Прага гэх болсон гэдэг. Прага хотын нэрийн утгыг "порог" буюу өнгөрсөн ирээдүйг холбосон босог гэх тайлал ч байдаг. 1784 онд Прага храд, Храдчаны, Бага дүүрэг, Хуучин хот, Шинэ хот, Вышехрад гэсэн зургаан бие даасан хот нийлснээр өнөөгийн Прага үүссэн гэж үздэг.

Одоогийн Прага хотод манай эриний өмнөх IV-III зуунд эхлээд кельт, дараа нь герман омгийнхон суурьшиж эхэлжээ. Дундад зуунд нэг хэсэг Ариун Римийн их гүрний нийслэл Прага хотод байв. Чухам энэ үед IV Карл хаан чехийн нийслэлийг дэлхийд цуутай сайхан хот болгох үндсийг тавьсан юм. IV Карлын үед л 1348 онд Европын анхны их сургууль (хожим Карлын Их Сургууль гэж нэрлэгдэх болсон), Прагын храд (орд харш), Вышехрад, Карлын гүүр (1357), Шинэ хотын суурь тавигджээ.
Хотын удирдах зөвлөлөөс хотын түүхэн дурсгалт газруудыг хамгаалахад цаг үргэлж анхаарч, үе шаттай тодорхой төлөвлөгөөтэйгөөр эртний барилгуудыг сэргээн засварлах ажлыг тогтмол явуулдаг уламжлалтай, Дэлхийн нэг хоёрдугаар дайнд харьцангүй бага эвдэрч сүйрсэн зэрэг нь Прага хотыг уран барилгын амьд музей болгосон гэхэд болно. Готик, барокко, рококо, романтизм, классицизм гээд уран барилгын бүх төрлийн янз бүрийн хэв шинжийн барилгатай энд танилцаж болно. Прага хотын хүн ам 1,2 сая бол жилдээ хотод зочилдог жуулчдын тоо 4-6 сая. Хүмүүс зөвхөн сайхан барилга харах гэж ирдэггүй. Прага хотод хорь гаран музей, зуу гаран үзэсгэлэнгийн танхим галарейд соёл урлагын дээжистэй танилцах боломжтой.

photos from webside http://www.krasyprirody.cz/