Сайн хулигаан

Залуухан байж дээ. Гэхдээ нөхөрт гарсан айлын авгай. Манай найз бүсгүй хараахан нөхөргүй байлаа. Ээж нь Улаанбаатар зочид буудалд жижүүр хийдэг, тэднийх буудлын ар талын ажилчдын байранд байдаг байлаа. Ээжийнх нь ээлж таарсан өдөр бид хоёр уулзаад яриандаа халаад цаг оройтсныг анзаарсангүй. Тэднийхээс гараад жанжны талбай өнгөрөөд гэрийн зүг яаравчлан алхаж байлаа. Гутлын 22-ын хавьцаа дөрвөн залуу гүйцэж ирэнгээ, нэг нь шууд буглагнаас шүүрээд авав. Сүр сар хийсэн огцом хөдөлгөөнтэй, тогтохгүй гүйсэн харцтай, архинд түлэгдсэн хав хар царайтай зэвүүн төрхтэй хулигаан байна. Нөгөө гурав нь ард хэдэн алхам зайтай дагаастай. Айсан гэж жигтэйхэн. Авраарай, туслаарай гээд орилмоор байдаг. Эргэн тойронд намайг сонсох хүний бараагүй. Байсан ч танихгүй хүнд туслах гэж дөрвийн дөрвөн хулигааны өөдөөс хэн л сарвалзав гэх шиг тэрүүхэн зуур их олон юм бодоод амжив.
Намайг баривчилсан хулигаан бага ангид хоёр жил хамт сурсан нэг хүүтэй нүд нь гүйгээд хүр хар хийгээд төстэй ч юм шиг. Хоёрдугаар ангидаа гурав дахь жилдээ улирч байгаа гэсэн нэг хүү манай ангид орвой. Хэцүүхэн гэр бүлд өссөн байх даа хөөрхий минь одоо бодоход. Сурлага муутай нь ойлгомжтой. Их зэрлэг авиртай, зогсоо чөлөөгүй хараал хэлнэ, үргэлж хүүхэд зодно. Намайг бүр онцлоно. Завсарлагаа бүрээр түлхэнэ нудрана, цохиод авна, ядаж хөл дээр гишгээд авна. Хичээл тараад дагаад явна. Цүнхээрээ нуруун дээр буулгана. Чулуу шиднэ. Ангиараа авахуулсан зурган дээр түүний зургийг зүүгээр цоолоод хаячихсан байхыг бодоход би түүнийг үздэггүй байсан шиг байгаа юм. Аав ховонд дургүй хэлээд нэмэргүй. Ээжид хэлсэн чинь нэг удаа сургууль дээр ирээд, түүнд чихэр өгөөд аргадаад, бүр дургүй хүргэчихсэн. Өөрөө л хариу зодолдохоос наагуур хирэндээ биеэ хамгаалж үзэж тардаг байлаа. Ашгүй хоёр жил болоод дахиад анги улирсан уу, шилжсэн үү манай ангиас явж нэг санаа амарч билээ. Том ангид ороод хайр дурлалын тухай шивэр авир хийдэг болсон үед манай ангийн охидууд түүнийг надад сайн байсан, таваас өөр дүн авдаггүй охинд дурласан нойлын ногоон хүү зодохоос өөр ямар аргаар анхаарлыг чинь татах юм, чи түүнд арай эмэгтэйлэг хандсан бол засрах ч байсан юм билүү гэж тоглодог байсан санаанд оров.
Энэ хүнтэй зүгээр хүн шиг айж эмээлгүй харьцаад үзье гэж бодлоо. Нөгөө зэвүүн хулигаан руу харж нар гийтэл инээмсэглээд, өөрөө сугадаад авлаа. Одоо би баривчлагдсан биш, харин хулигаан маань баривчлагддагын даваан дээр юм шиг болчихов. Инээд хүрээд чанга инээчихлээ. "Айдаггүй хачин амьтан бэ?" гэж байна. "Хүн хүнээсээ юу гэж айхав даа. Ганцаараа явсан эвгүй гэдэг нь, ашгүй ханиндаа зам дөхдөг хэргээ" гээд их ялдам мишээлээ. Нээх муухай паржигнатал инээж байна. "Хүүш найз аа, До яамны хажуугаар ийм чанга инээж арай болохгүй байх аа, доод талд шорон байдаг гэсэн шд" гэлээ. Шорон гэдэг үг сонсоод сүнс нь зайлав уу яав нэг хэсэгтээ чимээгүй болчихов. Тэгснээ "хар тостой зууралддаг жолоочтой их найзалвал хар халтар гэдэстэй болно шоо" гэж байна. Сүүлдээ арзгар хар хулигаан маань өөрийгөө аятайхан хархүү гэж үнэмшив бололтой, сонор сэрэмж нь сулраад зөөлрөөд явчих шиг болсон. Ойр зуурын юм эв найртай ярьсаар явтал ашгүй манай байрны бараа харагдав. Би ч сугадаж байсан гараа гэнт сугалаж аваад хар эрчээрээ гүйгээд орцондоо орчихов. Хойноос хөөсөн эсэхийг мэдэхгүй. Нэг мэдэхэд гурван давхарт байдаг гэртээ ороод ирчихсэн нөхөртөө хамаг тайлангаа тавьж байсан. Эм хүний арван гурван мэхийг уралдуулан эсэн мэнд ирсэн гэж магтах юм болов уу гэсэн чинь "үүнээс хойш утасгүй холбоо барьж болохгүй газар битгий ингэж оройтож бай" гээд бараг загинуулах дөхөв.
Янз бүрийн орчин ахуйд өссөн хүмүүсийн зан араншин, төлөвшилт хүмүүжил өөр өөр байдаг. Бүдүүлэг зэрлэгдүү хүнтэй ихэмсэг хямсгар харьцаад, уулзаад өнгөрөх хэдхэн мөчид хүмүүжүүлэх гээд элдэв сургааль айлдаад байхад хайшаа юм. Харин ч эгдүү нь хөдлөөд улам эвгүй загинаж магадгүй. Тэгээд ч хар багаас олсон хүмүүжлийг тэр хэдхэн мөчид засаж чадахгүй нь мэдээж. Тэгэхээр тийм хүмүүстэй аль болох эвтэйхэн харьцаад, чадвал хошин шог үг хавчуулаад хүн гэдэг утгаар нь хүндэлсэн байртай байвал танд арай л өөр хандах байх. Ямар ч хүнд сайнаар хандаад, чи сайн, чи сайхан сэтгэлтэй, чи ухаантай, чи үүнийг хийж чадна, чи амжилтанд хүрнээ гээд байвал хүн түүнд нь үнэмшээд урам ороод сайн сайхан руу алхам алхамаар ойртоод байдаг шиг санагддаг.

Бөх Сэрэмжид

Хоньчин бүсгүй тал нутагтаа хонио хариулж явахад хоёр орос цэрэг таарчээ. Сэрэмжид нуруу өндөр, ташаа өргөн, цээж түүхгэр, бэлхүүс нарийн, мөр тэвхгэр, унаган махаа гээгээгүй сайхан монгол бүсгүй. Нэг юм яриад л байна. Хэл яриаг нь мэдэхгүй ч, тэсч ядан шүлэнгэтсэн харцаар хэрэг бишдэх нь гэдгийг ойлгов. Сэрэмжид мэнд мэдээд цааш явах гэтэл нэг нь ирээд бариад авч гэнэ. Саяхан оёсон шинэ дээлийг маань энэ муу ноцож байж урах нь, үгүйдээ оёдолоороо ханз тавиад ажлын нэмэр гэсэн шиг бодогдов. Баруун гарын алгыг тэдэн рүү харуулан дээш өргөөд хүлээж бай, одоохон гэж дохиод бүсээ тайлж, дээлийн товчоо мулталж эхлэв. Хувцсаа тайлаад эхлэхээр, бүсгүйг өөрөө дур хүсэл дүүрэн байна гэж ойлгосон бололтой, цэрэг эрс хоорондоо чанга чанга ярин хөхрөлдөөд зууралдаад байхаа болив.
Сэрэмжид бүс, шинэ тэрлэгээ тайлаад нямбай эвхэж тавиад хартал нэг цэрэг өмд гутлаа тайлчихсан хагас шалдан зогсож байв. Хээ бузартай муу золиг вэ гэж бодоод, дотуур дан дээлийнхээ хормойг шуугаад, цээжээ урагш түрээд, бага зэрэг тонгойн, хөлөө тахимаар үл ялиг нугалан алцайн зогсчээ. Бүсгүй эрд улам дур булаам харагдаж, урин дуудаад өдөөд байх шиг тааламжтай мэдрэмж төрүүлжээ. Тачаадсан эр гараа түүхийгээд байгаа цээж рүү явууллаа. Сэрэмжид огцом доош суунгаа цээж рүү нь мөрөөрөө хүчтэй ёвронгоо, учраагаа тахимаар нь хоёр гараараа шүүрч аваад хүчтэй татав. Яах ийхийн зуургүй ар нуруугаараа хойш саван, дагзаараа газар цохин ойчив.
Унасан эр бүсгүйг янаглах биш барилдах гэж хувцсаа хөнгөлж дээлээ тайлсан, өдөж биш өрөж чухамдаа түрүүлгээ харан унахаас хамгаалж тийн зогссон болохыг ойлгож эхлэв. Гэхдээ шаварт унасан бярууг ганцаар бярдан суга татан гаргаснаас хойш "бөх Сэрэмжид" гэж нутаг хошуундаа алдаршсан, залуудаа барилдаж явсан гэх янхигар хөх өвөө нь "бяруу өргөчихдөг бяртай гэлүү" гээд ач охиныг нь оролдоод зүгээр байлгахаа больсон нутгийн харчуудаас биеэ хамгаал гэж монгол бөхийн мэхээс зааж өгсөн, тэдэнтэй хонины бэлчээрт хүч үзсээр бэлтгэл хангагдсан тамирчин шиг болсон байсныг явуулын харийн цэргүүд яаж мэдэх билээ дээ.
Өмд гуталгүй найз нь унаж буйг хараад нөгөө цэргийн инээд хүрч тэсгэлгүй тачигнатал хөхөрч улам хор шар малтана. Хүчирхийлэх гээд өөрөө хүчгүй гэдгээ харуулсан, гэнэгүй байж цэвэр тавиулсандаа ичсэн, хорссон эр хүч үзүүлэхээр босоод ирвэй. Дайрлаа. Давшлаа. Орлоо. Уналаа. Бослоо. Өрлөө. Барьлаа. Алдлаа. Уурлалаа. Улангаслаа. Уналаа. ...Уналаа. Уналаа. Унасаар цуцлаа. Үзэгчийн суудалд байх нөгөө цэрэг монгол бүсгүйн бяр тэнхээг, бөхийн мэхийг шүтлээ, биширлээ. Цуцсан нөхөртөө гутал хувцсыг өмсгөв. Эрхий хуруугаа гозойлгоод "мундаг" гэж, хоёр гараа атгаад "амжилт" гэж "хэлээд" явцгаасан гэдэг.

Саальчин бор

Эрт дээр үед биш энэ цагт гэнэ. Адуучин бор, саальчин бортойгоо аж төрөн суудаг байжээ. Ар Монголоосоо гараад удаж байна гэнэ. Адуучин бор хүний хэл, гүний нутгийн хууль мэддэг, ар гэрээ тэжээдэг монгол голдуу нөхөдтэй нэгэн. Саальчин борийн найз хүүхнүүд дунд гадаад нөхөртэй монгол бүсгүйчүүл цөөнгүй, өөрөө бол монгол зангаа гээгээгүй гэнэн хонгор нэгэн.
Гуч дөнгөж гарсан ааш зан, нуруу царай тэгшхэн, боловсролтой сайхан монгол бүсгүй жар шүргэж буй гадаад эртэй сууж байсан үе. Гадаад эр герман, англи, францаар чөлөөтэй ярьдаг нэгэн. Монгол авгай нь англиар баг саг ярьдаг байснаа, удалгүй германаар чөлөөтэй ярьдаг болсон. "Адуучин бор" маань англи францаар муугүй ярьчихдаг, саальчин бор нь англиар хальт мулт ойлгож хааяа нэг хазгай мурий үг унагахтайгаа. Олон гадаад хэлтэй гадаад өвгөндөө талын малчид бас хэл гадарладаг гэж үзүүлмээр санагдсан уу, яасан сайх бүсгүй гадаад нөхрөө танилцуулах болжээ. Манай хоёр монгол заншлаараа гэртээ урьж бууз, нийслэл салат, зуун грам сэлтээр дайлжээ. Хэд хоногийн дараа хариу уригдаж дөрвүүлээ ресторанд тухлан нохой дөрөв харагдтал пиавдаж, хорвоогийн олон өнгийн талаар шөнө хагаслан хөөрөлдөв. Төрсөн нутаг, гэр орон ээж ааваа ярингаа хоолой нь зангираад "над шиг хүүхэн ингэж яваад монгол эрчүүд буруутай" гээд байс хийгээд адуучинг буруутгаад байжээ. Анхны хайрын эзэн, охиных нь эцэг сайхан монгол бүсгүйг голд нь ортол гомдоосон гэнэ. Түүний далд ухамсарт нуугдаж байсан тийм нэг гэмшил харамсал нутгаа санасан гунигтай сүлэлдэн ил гарч буй нь тэр. Үүнээс хойш адуучин эр ийм арга хэмжээнээс цэрвээд байдаг болжээ.
Гадаад нөхөртэй хүүхэн төрсөн өдөртөө манай хоёрыг урив. Адуучин ажилтай гээд очсонгүй. Намхан тагдгар биетэй, ганцаараа монгол нөхөртэй саальчин бор, нарийхан нуруулаг найз бүсгүйчүүд, тэдний өндөр том биетэй сахал үсэндээ баригдсан гадаад нөхөр сүүдрээс дөлсхийн сууж байв. Найр хавтгайрч дуу дуулцгаах болоход саальчин бор өөрийн ээлжинд монгол дуугаа цангинатал авч өгөв. Сайхаан сайхан, сэтгэл сэргээд. Хуучин бүжигчин явсан гэх нэг гуалиг бүсгүй биелгээ хийж үзүүлэв. Тэгтэл хүүхнүүд нир хийтэл босоод бүгд биелдэг юм байна. Ийм сайхан биетэй улс аргагүй. Саальчин бор, бас нэг зузаан бүсгүйтэй үзэгчийн суудалд бүжгийн ая данг хариуцаад сууж байв. Бүжиг дуусахад гадаад нөхдүүд хайртуудаа шоб шүб хийлгэн үнсээд сүйд майд. Зузаан бүсгүй: "Манай өвөг дээдэс дэлхийг эзэгнэж байхдаа Европыг бүрэн эзэлж амжаагүйг одоо монгол хүүхнүүд байлдан дагуулж гүйцээж байна" гэж хэллээ. Бусад нь алга ташаад, монгол хэл мэдэхгүй шар толгойтой нөхдүүд даган баясаад бас алга ташаад. Тэрээр үргэлжлүүлэн "Их Монгол улсын цэргийн гэргий гурван жил байлдаж яваад, хагсаад ирсэн нөхрөө гурван сар тасралтгүй нүдэхэд тэсэж үлддэг байх хэрэгтэй шд, та нар шиг амь гол нь хаана байна гэмээр улс бол будаа, бид хоёр л тэсэж гарна" гээд биеийн зузаан хэсгийг бахархалтай займчуулахад саальчин ичиж час улайжээ. Үүнээс хойш адуучинтайгаа 25 сувгийн телевиз үзээд гэртээ бүгдэг болсон гэнээ.

Оюутан ээж

Улаанбаатар Москвагийн суудалд арван долоо найм эргэм насны нэг хүүхдээрээ шахуу залуу, хорь дөнгөж шүргэж байгаа бүсгүй, гучин тав орчим насны эр нэг өрөөнд таарч. Бүсгүй том алаг нүдээр вагоны цонхоор жирэлзэн өнгөрөх зүйлийг хайнгадуу харж дуугүй явна. Аян замын уртад дуугаа хурааж, асуусан юманд тийм, үгүйгээс өөр хариугүй энэ хүүхнийг өрөөний хоёр нь их зантайд тооцож асууж шалгаахаа болив. Ам үдээстэй энэ бүсгүй заримдаа ганц ч үг хэлэхгүй өрөөнөөс гүйхээрээ яаравчлан гарч улам гунигтай царайтай орж ирнэ. Хоёр хоног аялав. Гуравдахь өдрөөс бүсгүйн гарч гүйх цөөрсөн ч царай нь улам барайгаад ирэв. Сэрвээгээрээ бага зэрэг бөгтөр ч болсон шиг нэг тийм бэвийсэн амьтан болж хоцорлоо. Сүүлдээ халуурч эхлэв бололтой хүнгүй орны хучлагыг давхар хучаад байгаа хирнээ дагжаад, чичрээд байх шиг. Халуун цай уувал зүгээр гээд хүү цай авчирч өгөхөд, хоёр балгаад л орхичихов.
Цэргийн академийн сонсогч эр тэсэхээ болиод галт тэрэгний үйлчлэгч авгайд очиж "Манай өрөөний охин халуураад байх шиг. Юу ч ярихгүй ичимхий ихэрхэг нь мэдэгдэхгүй хэцүү битүү хүүхэд юм. Хүний нутагт дүүгээс маань ялгаагүй балчир амьтан. Та нэг учрыг нь олж туслаач" гэж гуйв. Яагаад байгаа юм бол, би эмч биш юугаа мэдэх вэ гэсээр авгай тэдний өрөөнд очоод, хоёр эрийг гаргаад, "миний дүү яагаав?" гэв. Бүсгүй "суганы булчирхай цочиод, даараад, бие арзайгаад байна" гэв. "Хөхүүл хүүхэдтэй эхийн сүү зангирахад л ингэдэг дээ, хүүхэдтэй гэмээргүй жаахан охин харагдах юм" гэж бодсон авгай "Чи арай хөхүүл сүүгээ ширгээж ядаж байгаа хүүхэд биш биз!" гэсэнд, бүсгүй "ээж намайг сайн саагаад байгаарай" гэсэн, өрөөнд танихгүй эрэгтэй хүмүүсийн өөдөөс хөхөө гаргаад саагаад байж чадахгүй, ариун цэврийн өрөөнд саагаад, тэгээд ч гар цуцаад сааж дийлэхээ больсон. Сүүлдээ хөх хатуураад саагдахаа больчихлоо. Би сүү орчихно гэж айгаад шингэн юм бараг уухгүй байсан ш дээ" гэж ярихдаа нүдээр нь нулимс дүүрээд ирлээ. Хирэндээ биеэ барихыг хичээн нулимсаа залгин "Хоёр хүүхэд хөхөөд байхад саахгүй бол болдоггүй сүү ихтэй л дээ, хүүгээсээ гадна орцныхоо доод айлын хүүг бас хөхүүлдэг байсан" гэв. "Өрөөний хоёроо хөөж гаргаад сааж байхгүй, анхны хүүхэд биз, залуу байхад ичимхий нэрэлхүү ийм л байдаг даа хөөрхий" гэж авгай олон юм угсруулж урсгаад. За эгч нь гараа угааж ирээд жаал нухаж, наад зангирааг чинь гаргаж өгье. Сайхан санаатай проводник авгай чулуу шиг хатуу болсон залуу эхийн хөхөнд массаж хийж эхлэхэд гол тасрам, дуу алдам өвдөж байснаа сүүлдээ гайгүй болсоор аажимдаа илааршив. Хоёр гурван хүүхэд элбэг тэжээхээр элбэг дэлбэг сүү татарч буй нь энэ.
Ээж нь сүүгээ ширгээж ядан шаналж байхад бяцхан хүү эхийгээ эрж, хөхөө үгүйлэн эмээгийн хоосон хөхийг үлгэж үзээд сүү гарахгүйд ээртэл уйлна. Өрхийн залуухан эмч хүүхэн хүүгийн биеийг үзэхээр орж ирэхэд хүү эмчийг дагуулж хараад, сарвалзаж тэмүүлээд эмээгээ уйлуулж орхино. Хүүхдийн сүүний газрын нормтой жаахан сүүг авахаар өвөө ажлын цагаасаа хумслан шогшоно. Зэгээ харах гэж ээлжийн амралт, цалингүй сарын чөлөө аваад байгаа харьцангүй залуувтар эмээ зээгээ угжинд оруулах гэж аргаа барна. Халуун хүйтнийг яг тааруулах гэж хичээж бэлдсэн сүүг угжинд хийгээд зээдээ амлуулахад, хүү голоод хэлээрээ түлхээд гаргачихна. Охин нь буцалсан ус халбагадаж уулгадаг санагдан, сүүг халбагадан өгсөөр амтанд нь арай гэж оруулав. Өвөөгийн зөөдөг сүү тараг, улмаар бантанд орж, хүү өдөр хоногоор торнисоор, оюутны зуны амралтаар ээжийгээ ирэхэд яслийн мөлхөө ангид "явдаг" том эр болсон байв. Шалгалтаа урьчилан өгөөд, оюутны даржин тэтгэлгээ хэмнэн хүүдээ баахан тоглоомтой ирдэг он жилүүд харавсан сум шиг өнгөрч залуу эх сургуулиа дүүргэв.
Анх отгон охиноо жилийн чөлөө аваад ирэхэд эхлээд боловсрол эзэмших байж хүүхэдтэй болохгүй гээд дурамжхан угтсан. Хүүхдүүд бүгд гадаадад сургуульд хажууд гар хөлийн үзүүрт хөдөлж нэмэр болох хүн байхгүй өөрсдөө гардаж өсгөсөн болоод зээ хүү эмээ өвөө хоёрын амь болсон доо. Хүний ноён нурууны дийлэнх хувь хүүхэд насанд бүр тав хүртэл насанд тавигддаг гэж үнэн шүү. Залуу ээж аавийг сургуулиа төгсөж иртэл, хүүг дөрөв хүртэл эмээ өвөө зөв хүн хийх суурийг хайр халамж хүмүүжлээрээ сайн тавьсан юм. Зээ хүү хожмоо эмч, эрдэмтэн болсон.