The Camel Mother’s Trial

Mongolian people have always been very fond of their animals. They have created a special language to communicate with animals. The tone of the voice may vary from command to fondle. These sounds help animals to become accustomed to different sounds and melodies.

Every significant event in the life of the Mongolian herdsmen is accompanied by music and songs. The herders have learnt to perform a suitable melody for each kind of animal. Amongst the animals which they raise, horses, cattle, camels, goats and sheep, the camel is the most calm the best tempered and the most affectionate animal. The camel has the best musical sense, because they are the most emotional ones.

The most interesting case is when the mother camel rejects and refuses to suckle it’s new-born, then only music is able to soften the mother and permit the baby to suckle for the first time. The last few days before a female camel gives birth, her behaviour is unpredictable. She prefers to give birth alone, so she runs away to a remote place apart from her herd. The two-humped Mongolian camel’s birth is very painful.

As a baby camel is a most loveable pretty thing, it is impossible to understand for what reason the female camel sometimes rejects and refuses to suckle its baby. The pitiful small baby camel’s eyes are full of tears, following its mother. The baby is also in danger of starving to death. The mother appears depressed. The mother camel stands alone in the pastureland, looking from side to side, like a person who is lost in thought. Because she is also suffering and eating nothing, she soon loses her former looks. How capricious female camels are!

The ceremony, that should unite baby and mother camel is called “hoesloh”. It makes place at the most peaceful time of the day, before beginning or after finishing the day’s activities, when no noise could disturb a melody. The herdsman’s wife starts to sing a song and play the musical instrument “morin khuur”. The two-string horse-head violin - “morin khuur” is the main and most popular musical instrument in Mongolia for accompanying traditional songs.

The verse of this song is to persuade and beg the mother camel to suckle as if she is a thinking creature. The tune of the melody exactly fits the gait of a camel. This is slow, sad and very peculiar music. After a certain time of performance the camel mother’s body starts to shake and you might say that the camel is crying, and her eyes fill with big tears. The mother approaches her baby and sniffs it. The camel mother looks so embarrassed and remorseful. The baby camel makes a timid attempt to suckle. The mother finally recognizes the baby and permits it to suckle.

When some baby camels are orphaned, the baby is adopted by a new mother in this same way. In addition, a baby camel may have to take a cold shower to remote the dead mother’s smell.

IWAP magazine The Bridge July/August 2003

Монгол гэр

“Тэнгэрийн зарлигаар Бөртэ Чоно гэргий Гоо Маралтай хамт далайн чанадаас ирэн Онон мөрний эх Бурхан Халдун уулын бэлд нутаглан Батцагаан хүү төржээ” хэмээн монголчуудын удам гарлын тухай домог эхэлдэг. Эрт балар цагт Монголын уудам талд Хөх Чоно, Гоо Марал хөөцөлдөж, махчин чоно өвсөн тэжээлт согоог барьсангүй гэж төсөөлж болох нь. Ямар ч домог тухайн үндэстний үзэл бодол, гоо сайхны мэдрэмжийг илэрхийлдэг бөгөөд байгалийн хатуу ширүүнтэй тэмцэлдэн амьдардаг нүүдэлчдэд, чоно ухаалаг, эр зоригтой, хүч чадалтай араатан харагдах агаад түүний ханиар хурдан шаламгай, гоо үзэсгэлэнт, цоглог марал тодорчээ. Монголчууд гоо үзэсгэлэн төгс бүсгүйг согоо шиг гэдэг. Домогт өгүүлдэгээр, Бөртэ Чоно Гоо Маралын удамын Алан Гоо хатны хэвлийг гэрийн тооноор тусах тэнгэрийн гэрэл илбэхэд бүрэлдсэн хүүхэд Чингис хааны тэнгэр язгуурт хуланц гэнэ. Билэг дэмбэрэлийн амьтад Нар шүтэх ёстой ийнхүү уялддагаас монголчуудын гэрээ нар мандах зүг рүү харуулж барьдаг заншил үүссэн гэж үздэг.

Манж-Чин улсын ноёрхолд ортлоо монголчууд овогтой байж, манжийн дарлалын үед \1615-1911\ үед устан бид эцгээрээ овоглох болсон билээ. 1990-эд оны ардчилсан хувьсгалын үрээр Монголд овог сэргээх үйл явдал өрнөхөд цөөн бус хүмүүс “чонос” овог сонгосон. Эзэн Чингисийн эцэг Есүүдэй баатар боржигон овгийнх, жинхэнэ язгуур угсаатай нь Монголдоо үлдэн байсаар ирсэн гэх үзлээс “боржигон” овогтой хүн цөөнгүй бий болов.

Гэрийн голд багана гал голомт байна. Гэрийн баганаар дамжин өвөг дээдсийн сүнстэй холбогддог гэж үздэгээс багана түших, барих ялангуяа алдлахыг цээрлэдэг заншил одоо ч хадгалагдан үлдсэн. Эртний багана эрхэмлэдэг энэ заншил мөн гал тахьдаг ёстой холбоотой. Дэлхий олон оронд чөтгөр шулам, муу муухайг гал л дийлдэг гэсэн үзэл түгээмэл. Монголд ч галыг дээдлэн тахиж ирсэн бөгөөд галын эзнийг амьд гэж тооцдогоос үзүүртэй зүйлээр гал руу чичихийг цээрлэдэг. Гал бузартана гэж хог новшоо гал руу хийдэггүй. Айлд орсон шинэ бэрийг галд мөргүүлж өөриймсүүлнэ. Энэ нь эрт цагт галын дэргэд тахил шүтээн онгоо байрлуулдаг байсны үлдэц юм.

Та Монгол орны дээгүүр онгоцоор нисэж байхдаа доош харвал энд тэндхэн нэгэн зүйл том цагаан мөөг бөмбийж байх вий. Уудам их газар нутагтай цөөн монголчуудын сууц болох гэр тэнгэрийн тэртэйгээс ийнхүү талын цагаан мөөг шиг харагддаг. Гэр нь манай орны онцлог нүүр царай болдог архитектурын өвөрмөц бүтээл төдийгүй, монголчуудын уламжлалт одон орон судлал, зан заншил, соёлын өвийг өөртөө агуулдаг. Оршин байх хэлбэрvvдийн дотроос хамгийг бєх бат тєгс тєгэлдєр нь бємбєрцєг хэлбэр..

Монголчууд мод малын түүхий эд зэрэг гар дорхи материалаар өөрсдөө гэрээ хийдэг. Гэр яс мод, эсгий бүрээс гэсэн хоёр үндсэн хэсгээс бүтнэ. Эвхмэл сараалжин хана, дээвэр болдог унь, унины тулгуур бөгөөд цонх болох тооно, тооныг түших багана, хаалга, шал зэргээс гэрийн мод бүрдэнэ. Хонины ноосоор гар хийцийн эсгий хийдэг байв. Хонины ноос өөрөө зунгагтай учир эсгий өөрөө ямар нэг хэмжээгээр ус даах чанартай ч эсгийг ямааны тосоор тосолж бороо нэвчихгүй болгодог. Өнгий нь цайруулахын тулд эсгийг ясны гурил, шохойгоор өнгөлнө. Адууны хялгасаар бат бөх дээс томж түүгээр гэрийн бүслүүр, өрх ба дээвэр даруулах олс хийнэ. Унины углуурга, хананы үдээс сэлтийг бод малын шир, шөрмөсөөр голдуу хийнэ.

Орчин цагт үйлдвэрийн аргаар ноосыг зунгагнаас нь салгаад угаасан ноосоор эсгий үйлдвэрлэж байна. Зунгагнаас гоо сайхны үнэт түүхий эд ланолин гарган авч гадаадын гоо сайхны нэрт пүүсүүдэд экспортолдог. Одоо борооноос хамгаалсан брезентэн дээвэр, цагаан даавуун гадуур бүрээс давхарладаг болжээ. Гэрийн модыг мөн үйлдвэрт хийж байна. Гэрийн мод дунджаар 15, эсгий 5 жил хэрэглэгддэг.

Гэрийг амархан барьж угсардаг, түүнээсээ амархан буулгаж нүүдэг. Хүндийн жин ердөө 250-270 кг тул хэдхэн тэмээ сарлагт ачаад нүүчихдэг, хэдхэн цагийн дотор авгай нөхөр, анд нөхөр ч юмуу хоёрхон хүн барьчихдаг, хөнгөн авсаархан ийм сууц нүүдэлд тохиромжтой нь илт. Гэвч хоюулхнаа байх нь ховор тохиолдол. Монголчууд нүүдлийн улсыг зам тосон домботой цай, тавагтай идээ барин угтаж цайлдаг, гэр барихад тааралдсан таних танихгүй хүмүүс очиж тусалдаг заншилтай.

Гэрийг их багийг ханын тоо ба толгойгоор ялгана. Сараалжилж үдсэн төгсгөл буюу ханын толгой нэг хананд 14-16 байна. Жишээ нь 14 толгой бүхий 4 ханатай гэрийг бага дөрвөн хант, 16 толгой 6 хант гэрийг их 6 хант гэнэ. Хамгийн жижиг гэр 3 ханатай бол 5 ханатай гэр хамгийн их тархсан. Дээр үед ихэс дээдэс 8,10,12 ханатай гэрт амьдардаг байв. Түүхийн тулгар бичигт тэмдэглэгдсэнээс хамгийн том гэр бол 1651 онд Эрдэнэ зуу хийдэд байсан 80 гэрийн чинээтэй үлэмж том Бат-Өлзий гэр.

XIII зууны vеийн монгол хаадын олон арван шар хөллөсөн их гэр тэргэн нvvдэл тухайн үеийн гайхамшиг байв. Хаадын их нүүдэл суурин иргэдийн жуулчин, хэсvvлчдийн нvдэнд талын ингэр алгуурхан хєдєлж яваа хот мэтээр тєсєєлєгддєг байжээ. Ийм их гэр тэргэнээс гадна дєрєв, найман vхэр хєлєлсєн бэсрэг гэр тэрэгнvvд ч бас олон байсан.

Ирээдүйн Чингис хаан 1155 онд даруухан нэгэн эсгий гэрт мэндэлсэн. Эцгээсээ багадаа өнчин хоцорсон Тэмүүжин дөнгөж есхөн насандаа өрх толгойлж, эхийн хамт Онон голыг өгсөж уруудан жимс ногоо түүж, загас жарайхай барин олон дүүгээ тэжээн амь зууж байсан тухай “Нууц товчоо”-нд өгүүлдэг. Дээр үед ядуучууд загас барин ан гөрөө эрхэлдэг, олон малтай аял баянд тооцогддог байв. Одоо баячууд л зугаа цэнгэл маягаар ан гөрөө хийдэг болоод ойлголт эсрэгээр эргэсэн шиг.

Одоо хэрэглээнээс гарсан унь тооно хоёр нь үргэлж гэрийг сархинаг тоонотой гэр гэх бөгөөд ийм гэр нь ямар ч догшин салхи ширvvн бороонд унадаггvйгээр vл барам хаяаг нь дээш нь сайн шуучихад vерийн ус дайраад єнгєрхєєс биш аваад явчихдаггvй байжээ. Сархинаг тоонот гэрийн хэлбэр хатгуур тоонот конус хэлбэрийн гэрийг бодвол илvv бємбєгєр, хожимдоо гэрийн унь тооно саланги болж эдvгээгийн хатгуур тоонот гэр үүссэн. Эртний монголчуудын эдэлж хэрэглэж байсан ийм гэр єнгєрсєн зууны тавиад он хvртэл говийн малчдын дунд байсаар л байлаа. Унь тооно хаалга хатавчны харьцаа єєр болсон хэдий ч монгол гэрийн vндсэн хэлбэр тєрх хийц маяг нь єєрчлєгдєлгvй манай vед хvрч иржээ.

Гэрийн одоогийн энэ хэв хийц 16 дугаар зуунаас өргөн дэлгэрсэн сонгодог хэлбэр. Гэрийн хаалга тооно голчоороо тэнцүү ба энэ үндсэн суурь хэмжээ болдог. Баганын өндөр хаалганаас 1,5 дахин өндөр. Шалны голч тоононы голчоос 4 дахин том. Унийн урт тоононы радиусыг 3 дахин авсантай тэнцүү. Европт сүм дугана барихдаа хүний биеийн харьцааг мөрдлөг болгон авсан харьцааны чанарыг мэргэжлийн хэлээр алтан огтлол \модул\ гэж нэрлэгддэг барилга архитектурын арга гэрийн модонд яг ижил мөрдөгддөг болохыг МУИС-ын багш Даваажав судалгаагаар илрүүлсэн байна. Монгол гэрийн бат бөх чанар чухамхүү энэ алтан огтлолд л оршино.

Монгол гэрийн хийц, хэсэглэлийг нарны цагтай уялдуулан зохиосон нь бас нэг гайхамшиг. Гэрийн тооноор тусах нарны гэрлийг монголчууд нар мандах шингэх хугацаанд хуваарилан цагаа баримжаалдаг. Ам дөрвөлжин хэлбэртэй өрхийг хошуулан татахад тоононы урд талд ил үлдсэн хэсгээр тусах гэрлийг нарны цагт ашиглажээ. Тухайлбал, тоононд туссан нарны гэрэл өглөөний 4-6 цаг (бар-туулай цаг), унийн толгойноос ханын толгой хүрэх 6-8-10 цаг(туулай-луу-могой цаг), гэрийн хойморт нар их үдэд 12 тусна (морин цаг) гэх мэт.

Нарны цагтай яв цав тохирдог гэр бол 60 уньтай бага дөрвөн хант билээ. Ийм гэрийн тоононы хүрээнд гаргасан унины нүх бүр арван хоёр жилийн амьтадаар нэрлэгддэг. Гэрийн доторхи зайг хоймор, гал голомт, эрэгтэйн тал, эмэгтайн тал гэж ерөнхийд нь хуваадаг. Хоймрын авдар дээр бурхан шүтээнээ залдаг. Гэрийн эзэн хоймор талдаа суудаг ба хамгийн хүндтэй зочноо хоймортоо урьж суулгана. Хоймор талд элбэг баяны билэг тэмдэг болох хулгана жил, баруун тотгоны үзүүрийн унь эр хүний хийморь цог залийг илтгэх морин жилд, зүүн тотгоны үзүүрийн унь эм хүний буян заяа сүү цагаан идээндээ гэдгийг илтгэн үхэр жилд тус тус таарна.

Хvрээлэн буй орчных нь уул ус, гvвээ толгод, адуу малынх нь бэлчээр хорь гуч хоногийн давтамжтайгаар єєрчлєгдєн шинэчлэгдэж байдаг ч vvд хоймрынх нь орших зvг чиг, гэр дотрох эд агуурсынх нь байрлал тэр ч бvv хэл хониных нь хот, vхэр тугал ингэ ботгоных нь зэл, ямар ч улиралд хэд хичнээн ч нvvж хаана ч буулаа гэсэн анх айл болоод байрлуулсан байр зvг чигийг нь хэзээ ч єєрчилдєггvй. Гэр дотор нvvдэггvйтэйгээ нэг адил гэрийн гаднах орчиноо ч єєрчилдєггvй. Єєрєєр хэлвэл хэд ч нvvж хаана ч буусан гэр дотор хийгээд гэрийн гадаах єєрсдийн буй болгосон орчинг тэр чигээр нь ямар ч єєрчлєлтгvйгээр аваад яваад байдаг гэсэн vг юм. Эцэг євгєдєєс уламжилж ирсэн эд юмсын байрлал, зvг чигийг хэдэн vеэрээ єєрчлєєгvй айл бишгvй байдаг.

Гэрт оруут баруун хаяаны эмээл хазаар, ногт чөдөр, айрагны хөхүүр сэлтээс эрэгтэйн тал эхлэнэ. Гэрийн эзний ор, орны ар хананд ангийн буу өлгөөтэй. Хөөрөг, хэт хутаг, зодог шуудаг хусуур, ангийн үс зэрэг эр хүний нарийн нандин эдлэл хадгалдаг баруун авдар орны толгойд байна. Хөхүүр баруун талд байдаг нь эрт цагт эрчүүд гүү саадаг байсантай холбоотой гэх. Эрэгтэй зочид баруун талд суудаг ба хөхүүрийн дэргэдүүр өнгөрөхдөө айраг бүлж булчингаа чангалдаг, айлдаа хүчээ өгдөг заншилтай. Гэрийн гадаа баруун урьдхан морины уяа хатгаастай.

Гэрийн зүүн хатавчнаас эхлэх эмэгтэйн талд усны болон саалийн сав, гал тогооны эрэгнэг, эзэгтэйн хувцас хийдэг орны хөлийн авдар, оёдол үйлийн ба гоо сайхны хэрэгсэл зэрэг эмэгтэйн нарийн нандин зүйлсээ хийдэг орны толгойн авдар байна. Эм хүн бард хөөгдсөн туулай мэт аймхай дорой гэсэн санааг илэрхийлсэн мэт эзэгтэйн ор бар туулай жилүүдийн хоорондох зайнд яв цав таарна. Гэрийн эзэгтэйн зүү утасны авдар гэрийн гаднах үнээний зэлтэй харгалдахаар үхэр жилд таарахаар байршуулж зуршсан нь эм хүний хийморь оёдол үйл, цагаан идээнд байдаг гэсэн үзлээс улбаатай гэнээ. Одоо дээд сургуульд суралцагчдын үнэмлэхүй олон хувь нь охид болсон төдийгүй эрүүл мэнд боловсролын салбарт ажиллагсдын дийлэнхийг эмэгтэйүүд бүрдүүлж буй нь монгол угсаатны дунд түгээмэл тархсан цэцэн бэрийн үлгэр амилах хандлагатай болгов.

Өргөн уудам газар нутагтай, хүн ам сийрэг тархсан Монголд гэрт ирсэн хүнийг заавал хооллож ундалдаг, тэр ч байтугай эзгүйд таарсан аянчин жинчинд зориулж идэх уух юм ширээн дээрээ бэлдээд, эзгүй гэрээ цоожгүй орхиод малдаа явдаг заншил саяхан болтол говийн аймгуудад байсаар байлаа. Хүмүүнлэг ардчилсан нийгэм байгуулах жилүүдийн алдаа оноонд хүний сайхан чанар бүүдийж, залхай өөдгүй улс олширсноор монгол гэрийн үүд түгжээтэй байдаг боллоо.

ХХ зууны эхэнд бараг бүгдээр нүүдэлчид байсан монголчуудын 30 хүрэхгүй хувь л одоо нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлж байна. Гэтэл Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт зэрэг томоохон хотуудад гэр орчин үеийн байр сууцтай зэрэгцэн оршсоор, бүхэл бүтэн гэр хороолол хотын энд тэнд байсаар. Социализмын үед хот хөдөөгийн хооронд дураар шилжин нүүх хориотой байхад нийслэл хот маань одоогийнхоос цөөхөн гэртэй байлаа.

Аялал жуулчлал эрхэлдэг байгууллагууд гэр отог өргөн хэрэглэх болов. Ердийн дөрөв таван хант гэрээс гадна тэргэн дээрхи эртний гэрийг ч, дээр үед зөвхөн хаад ноёд залардаг байсан олон хант том гэр барьж ресторан маягаар ашиглах боллоо. Гэр хэлбэртэй халаалга, халуун хүйтэн ус, бие засах хорго бүхий тоосгон барилга энд тэндхийн амралт сувиллын газар олноор баригдаж гадна дотны хүмүүсийн талархалыг хүлээж байна.

Одоо гэрийн дээвэр дээрээ нарны зайтай, гаднаа телевизийн тавган антентэй айл хот хөдөөгүй олон болж, бага оврын цахилгаан үүсгэгч генератор, хөргөгч, телевизор, радио, компьютер гээд орчин цагийн гэр ахуйн техник монгол гэрт байраа эзэлжээ. Монгол гэрийн тавилга зөвхөн шинэчлэгдэж буй бус гэр өөрөө шинэ орчинд байр сууриа олж, монголын уудам талаас хальж харь холын орнуудад тархаж эхэллээ.

Голландын бизнес эрхлэгч жуулчны базаа нэжгээд монгол гэр барьж үүсгээд, улмаар өндөр нуруутай өрнөдийн улс гэрт орж гарахад хялбар болгох үүднээс гэрийн хаалганы тотгыг өндөрсгөн арк маягийн болгон, гэр үйлдвэрлэдэг цехтэй болжээ. Авхаалжтай голланд эр гэр зохиосон авторын эрхийн гэрчилгээ авах гээд хөөцөлдөөд явж байсан тухай манай сонинд бичигдэж байсан.

Японд их зургаан хант гэрт монгол хоолны ресторанд би вээр орж үзэж байсан. Чехэд дорно дахин судлаач (хятад, монгол) Шима гуайн эрхлэн ажиллуулдаг Ази нөхдийн клуб хоёр ч монгол гэртэй. Жил бүр Чехийн хөдөө нутгаар гэрийн баяр зохион байгуулдаг уламжлалтай.

Францын морь судлаач эрдэмтэд Монголд тахь эргэн нутагшуулах төсөлд манлайлан оролцож, франц судлаачдын зарим нь нутгийнхаа өмнөд хэсэгт жилийн дөрвөн улиралд гэрт амьдарч тахийн зан араншин судладаг нь сонин. Парис хотод дуу бичлэгийн студийг гэрт хийдэг моод дэлгэрсэн нь чамирхал төдий биш юм. Дуучин дуулахад тархах шууд долгион, хананаас ойсон долгионтой нийлэхэд үүсдэг авианы гажилт шуугиан зэргийг багасгах зорилгоор дуу бичлэгийн студийн дотор ханыг зөөлөвчтэй дуу шингээгч материалаар доторлодог. Дөрвөлжин өрөөнд хана, тааз, шал болон өрөөний булан хүртэл долгион харилцан адилгүй хэмжээний зайг туулах тул зөөлөвчтэй тохиолдолд ч гажилт үүснэ. Гэтэл дугуй хана дээвэртэй, эсгий бүрээстэй гэр аль ч талаараа дуу бичлэгийн студи хийхэд хамгийн оновчтой байр болох нь ойлгомжтой.

XIX зууны эцэст дэлхийн янз бүрийн газар оронд зуу гаруй ястан үндэстэн гэр хэрэглэж байжээ. Хүзүүвчин тоонотой цомцог гэрийг Оросын Холбооны улсын Халимаг, Тува, Баүкир, Татар, Курд, Ногай, Хягас, дундад азийн Казак, Туркмен, Узбек, Таджик, Киргиз зэрэг орнууд; түрэг угсааны Юрюкин (Турк), Хазар (Афганистан); Могол; Өвөр Монголд хэрэглэсээр байна. Харин Эвэн, Сагай, Эскимосуудын сууцыг урцнаас гэр рүү шилжих үеийн сууцны хэлбэр гэж үздэг байна. Гэрийн уг язгуурыг оромж гэх ба үүнд урц, овоохой, шовоохой гээд түр зуур толгой хорогдох нэн болхидуу сууц орно. Умард Америкийн индиан, Авсрали, Африкийн зэрлэг омгууд, Сибирийн гүн тайга, Е­несей, Амар мөрний сав болон Саяан Алтайн уулархаг нутагт амьдардаг зарим ястан одоо ч урцыг сууц болгон хэрэглэсээр байна.

Соёлтой баавгай

Улаанбаатарын Сансар хорооллоос Гурвалжингийн гүүр хүрэх санаатай автобусанд суугаад явж байв. Түмэн олон маань ганцхан "төв замын түрэмгий улаан"-д хөл дүүжилдэг байсныг бодвол, "золбин шар"-такситай, "олби оготно"-микробустай болоод автобуст хүн цөөн сайхан сэлүүхэн болжээ. Багшийн дээдийн буудлаас баахан оюутан бололтой залуус ороод ирэв. Автобус тэр аяараа залуу эрч хүчээр бялхаж, залуу дуу хоолой давалгаалж эхлэв. Олон цагаар мэдлэгтэй мэдлэггүй багш нарын ганчаарчилсан тоглолт үзэж хөдөлгөөнгүй чимээгүй суусаар хөөрхийс минь залхаж дээ. Чанга чанга ярьж, гар хөлөө гозолзуулан булчингийн чилээгээ гарган, үе үе нир хийтэл хөхрөлдөнө. Гэнт "Зуу зуун төгрөг өгчихөөд битгий шаналгаад бай л даа, ядарч байна шдээ. Хөөрхөн өвөр өвөр дээрээ суугаад шивэгнээд ярихгүй юү." гэсэн эрх хонгор дуу гарав. Халаалгагүй сарампай автобусанд олон цагаар явахад жиндэхгүй гэж дулаан хувцас давхарлаж давхарлаад баавгай ээж шиг болсонлагс том биетэй 45 орчим насны улаа бутарсан кондуктор авгайг ийм нарийхан нялхамсаг хоолойгоор тийм хөөрхөн дуугарна чинээ санасангүй. Өвөртөө ороод шивэгнэж байгаа янагууд шиг энд шив шув гээд нүргэлсэн чимээ тасрав. Үйлчлүүлэгчдээ хүрч ажиллан харьцааны соёл сайжирсан бололтой. Социализмын үед кондуктор нь загнаад, худалдагч нь боогоод дор дороо л захиргааддаг сан.

Бяцхан багш

Холбооны сургалтын төвд багш болоод эхний өдөр хичээл заахаар диспетчир авгайгаар хичээлийн танхимд хүргүүлэн очлоо. Хойно сургууль төгссөн залуу инженер Лхагва багшийн оронд мэргэжлийн хичээл заах болно гээд танилцуулав. Өө, ва гэцгээн арай л ба ба муухай гэхээс наагуур их л дургүй хүлээн авч байна. Тавь орчим насны, ааш зан сайнтай, онол практикийн мэдлэгээр хэнийг ч урдаа алхуулахгүй, юм юм жигдэрсэн бурхан багш Лхагва тэгэхэд орлогч захирал болж дэвшээд, цагийн ачааллыг нь багасгаж над мэтийн жулдрайг оронд нь оруулж хүүхдүүдийг шоконд оруулсан юм байж. Нуруулаг мярайлаг охидууд, ханхар дэнхэр хөвгүүд насаар өөрсдөөс нь бараг ялгагдахгүй айчихсан царайтай сөөсийсөн жижигхэн багшийг их голж байнаа. Айж эмээсэн хүнийг морь өөртөө ойртуулах дургүй, туулай зүрхтэн хүний дэмээр хүчээр мордоод авбал булгиж хаядаг даа. Морьтон монгол хүүхдүүд яг морь шигээ зөнтэй аж. Анхны хичээлд баяр хөөртэй орж ирсэн бибээр ийм хачин этгээдээр заалгахгүй гэсэн байдлаар хүлээн авсанд барьц алдан сандарлаа. Цаашаа харж схемээ зурах явцдаа самбар руугаа харж бувтнаж байгаад тэр өдөр уг ангид заах ёстой сэдвээ дуусгаад санаа амран эргэн харвал хичээл дуусах цаг яагаа ч үгүй байв. Арга тасраад асуух юм байна уу гээд авчихлаа. Асуултууд ар араасаа урсаж байнаа. Ашгүй мэддэг юм байхлаар хариулсаар байтал аяндаа тайвширав. Цаг харавсан сум шиг өнгөрч хонх дуугарч уртаар амьсгаа авсан даа. Түүнээс хойших хичээлүүдэд самбар харахаа больж чухал ойлголт тодорхойлолтыг аажуухан дуудаж өгөн бичиж авах боломж өгдөг гэх мэт арай дээр болов. Гэтэл хичээл бүрийн дараа асуултан далайд умбаастай. Цонхтой цагаар Лхагва багшийн орчим эргэлдэж элдэв юм асуун шалгааж, хамаг зовлонгоо тоочиж аврал эрж явдаг болов. Сургууль төгсөөд удаагүй болохоор онолын асуултанд торох нь гайгүй. Ямар лайтай хүүхдүүд вэ? Юун хэнхэг юм бэ? Бид оюутан байхдаа багшаас ийм элдэв юм шалгаадаггүй л байсан гэж дотроо хараавч, би мэдэхгүй гээд багш царайлах хэцүү тул ёстой газар хатуу тэнгэр хол гээч болно. Сургуульд байхдаа, төгсөж ирээд ч засвар дээр ажиллаагүй, телевизорын арын хавхаг авч тоосы нь үнэрлээгүй ёстой "нов ногооноороо" нөхөр байлаа. Хичээл тараад архаг эрэгтэй багш нарын лаборатороор засвар заалган эргэлдэж байгаад харих замдаа хүнс цуглуулана. Гэртээ ирж хүүхэд хардаг ажааг явуулаад, хоол хийж хүүхдийн хувцас угааж гэрийн эзэгтэй, хөхүүл ээжийн рольд тоглосоор байтал ашгүй хүүхэд унтаж, багш хичээлдээ бэлдэнэ дээ. Шөнийн нэг хоёрт л унтана. Шөнө хүүхэд уйлж сэрээн нойр хугаслах бол энүүхэнд. Ийм маягаар хоёр гурван сар өнгөрлөө. Ажиглаад байхад хичээлдээ сайн, толгой тархи нь гайгүй ажилладаг хэдэн хүүхдүүд ээлжээр асуулт бэлдээд байх шиг. Хүүхдүүд намайг туршиж мэрийгээд би ч мадлуулчихгүй санаатай чармайсаар сүүлдээ багш шавь шиг болж байнаа. Холбооны сургалтын төв нь техникум, мэргэжилтэй ажилчид бэлтгэдэг ТМС-аас (техник мэргэжлийн сургууль) бүрддэг байлаа. Би техникумын ахлах ангийханд мэргэжлийн хичээл, ТМС-д радио техникийн үндэс гэсэн ерөнхий онол заадаг байв. ТМС бас их сонин. Шугам кабель, аккумуляторын монтёр бэлтгэдэг анги нь дан эрэгтэй хүүхдүүд. Голдуу маш хөдөлгөөнтэй онцгой сахилгагүй улсууд нэг ангид гучуулаа нийлээд сууж байна. Бараг суухгүй гүйж харайж орилж бахирч, хоорондоо барилдаж зодолдож байна. Дан хөвгүүдтэй ангид ямар нэг аргаар чимээгүй болгож байгаад хэдэн үгээ хэрхэн хэлэх тэр багшийн авьяас. Зарим багш шалны модыг байлдааны бэлэн байдалд бариад ордог гэсэн. Эрэгтэй багш нар ширүүн хатуу гэдгээрээ барина. Туранхай жижигхэн би мод бариад хол явахгүй нь ойлгомжтой. Сонирхолтой ном ярьж байгаад яг эгзэгтэй мөчид таслан рекламны пауз авч хичээлээ шургуулах маягаар хичээл заасан болно. Сахилгагүй ч хичээл харин гайгүй ойлгочихно. ТМС-д ороход онцлог нь ямар ч асуулт тавихгүй. ТМС-ын сурагчдын хувьд миний хичээл холбооны хүний хувьд мэдэж байх ёстой зүйл болохоос ажил дээр нь барин тавин хэрэг болохгүй, нэг их ач холбогдолгүй хоёрдугаар зэрэгт тооцогдоно. Шуудангийн холбогч залгагч, захиа ялгагч гэх мэт мэргэжлээр сурдаг нь дан охидууд. Дэндүү томоотой бараг мэлрээ гэмээр чив чимээгүй улс. Ойлгож байдаг үгүйг мэдэх аргагүй. Дараагийн шинэ сэдэв эхлэхээс өмнө, түрүүчийн хичээлээс асуухад бүгд гар өргөөд гайхалтай. Нэг нөхрийг босгоод асуухад хичээлийг эхнээс нь дуустал тангад ном шиг дуржигнуулна. Дотроос нь лавлаад задлаад асуухаар юу ч мэдэхгүй. Нэг иймэрхүү улс. Цээж ухаан үнэлдэггүй хачин багш гэж мэдээд тэгсхийгээд хоосон цээжлэхээ больцгоосон. Хирэндээ тэдэндээ ойлгуулчих санаатай янз бүрээр хялбарчлан тайлбарлана. Шинэ сэдэв бүрийн өмнө өнгөрсөн сэдвийн шалгалт авдаг байв. Сэдвийн шалгалтанд нэг нөхөрт "Резонанс гэж юу вэ?" гэсэн асуулт таарчээ. Уул нь техникийн тодорхойлолт томьёо хоёр бичихэд л хангалттай. Гэтэл "дуурийн дуучин дуулахад тааз нурахыг резонанс гэнэ" гэсэн хариулт хүлээж аван инээж ч болохгүй, уйлж ч болохгүй ацан шалаанд орвой. Илүү дутуу юм ярихаа болиод, техникийн тодорхойлолтоо нүцгэнээр шахдаг болов. Үнэн уйтгартай. Ийм ангид хичээл ороход, асуултанд булуулаад хамаг оюун ухаанаа дайчлаад сонор сэрэмжтэй байдаг байдал аяндаа замхарч өөрийн эрхгүй биеэ сул тавина. Дайчин ангийханд нухлуулж, уйланхай хүүдээ ээрүүлж олон сар нойр дутуу явсан бяцхан багш мэлрээ ангид нэг удаа унтчихсан түүхтэй. Самбар дээр схемээ зураад хүүхдүүд зурах хооронд багшийн ширээнд суугаад, гараа тохойлдоод эрүүгээ түшингүүт шууд унтчихсан байгаа юм. Багш өөдөөс хараад унтаж байхад хүүхдүүд сайхан шуугиж байсан нь ойлгомжтой. Шуугианд унтаж байсан багш гэнт чив чимээгүй болонгүүт цочиод сэртэл хичээлийн эрхлэгч танхимын голд зогсож байв. Намайг сэрэнгүүт ганц ч үг хэлэхгүй гараад явчихлаа. Би хүүхдүүдээс уучлал гуйгаад хичээлээ үргэлжлүүлсэн. Багш нарын хурал, бүх ажилчдын хурал тэр байтугай би орох эрхгүй намын гишүүдийн хурал дээр: хичээлээс хоцордог, хичээл тасалдаг, хүүхдүүдтэй бүдүүлэг харьцдаг, архи уудаг хариуцлагагүй багш нар байна гэж муу муухай бүхнийг тоочиж байснаа тэр ч байтугай хичээл дээрээ хүүхдүүдийн өөдөөс хараад унтдаг багш байна гээд хамгийн хамгийн муугийн үлгэр жишээнд би явдаг болов. Багш нар "хүн шөнө унтаж өдөр ажилладаг байхад чи шөнө унтахгүй юү хийдэг хүн бэ" гээд жуумалзахад маданд орохгүйн тулд мачийгаад ч гэлтэй биш, мангар хүүхдүүдтэй нозоороод ч гэж хүнд буруугаа чихэлтэй биш дуугүй л мушийж явдаг байлаа. Залуу насаа гэж хөөрхий.

Nowadays Nomads

Foreigners describe Mongolia as the stifling heat of the Gobi desert, or as the coolness and a freshness of the endless steppes. Mongolia is located at the confluence of the Siberian taiga, the Central Asian dry steppe and world’s second-largest desert, the Gobi. As Mongolian poet D.Natsagdorj wrote in “My Native Land”:

...The high crowns of snowcapped mountains shining from star

…Mountains and passes-the source of metals and stone

Ancient structures and ruins of towns and fortresses

…The oceans of sand desert that are dominate the South

The land of open steppes full of fantastic mirages…

Known as “the land of blue sky”, Mongolia enjoys 250 sunny days a year. The steppe economy’s herds produce food, clothing, housing and fuel, and also transport. The demand for external trade and competition for the best pastures has caused numerous wars down the centuries, as the nomads had keep searching for fresh grassland in order to survive. To facilitate their search, they developed new techniques for moving around, and improved their weaponry.

Mongolian armies’ conquests in the 13^th century were based on the art of shooting from horseback; speed was a decisive factor of the victories. There was also a double system of communications throughout the country-the post-stations-for carrying official travelers. This system, much admired by Europeans since the Middle Ages, was hated by the Mongols. Horses had to be provided, somebody had to ride with the message, or to escort the traveler from one station to the next, and bring back the horses. This was world first communication network. The empire of Genghis Khan, who ruled half of the medieval world, could be termed the origin of globalization, and his global network system an archetype of the information-oriented mind.

Nomads, who spend most their life out in the steppe, need to understand much about the microclimate, fauna, soil, and the beneficial influence of water. Some 800 years ago, the great Mongolian “Zasak Law” established the world’s first protected areas and levied heavy fines for logging, grazing or tilling these places. Unfortunatelly, some modern Mongols have lost that respect for nature. The nomads lived in harmony with the ecosystem for thousands of years, giving modern people the tools to live an environmentally friendly life.

Today, public opinion is divided into two camps. From one, nationalistic slogans urge: “Let Mongols remain as Mongols”. This group emphasises the “purity” of Mongolian nomadic heritage and argues against blind acceptance of “westernization”. Modernizers conversely argue that Mongolia needs to abandon its nomadic identity in order to be competitive in the twenty-first century. Should the Mongols seek to retain every aspect of their nomadic tradition, as seems to be the trend nowadays, they run the risk of turning into “living museum exhibits”.

The “living museum exhibits” of Mongolia include: one third of population, who lead a nomadic style and retain their traditional dwellings. Their “three manly sports”, inherited from their military and tribal past, are horse-racing, wrestling, archery. Other features are the practice of shamanism, and the many Buddhist temples and monasteries. You can also visit museums such as the Museum of natural history, which includes a complete dinosaur skeleton and eggs excavated in the Gobi. The Zanabazar museum of Fine art focuses on on religious paintings and sculptures from prehistoric times up to the beginning of the 20^th century. In the State Central Library, ancient sutras and old manuscripts with precious stones are exhibited, and the Choichin Lama Monastery Museum has108 masks used for ritual Tsam dancing.

Mongolia is an isolated Buddhist country located at the meeting point of Orthodox Christian, Islamic and Oriental Confucian civilisation and sandwiched between the two giant neighbours-China and Russia. For centuries Mongolians have striven to maintain their identity, relying on horses for transportation and shamans for guidance. The highest nomadic virtue has been knowledge of travel and readiness to face new challenges. This demands simplification of possessions, skillful collection of information and speed. By contrast, close-minded people did not know how wide the world was. Horizontal, open thinking is taking root in modern society. With the world connected via the Internet, and virtually everyone becoming nomads, cellular phones and laptops have already mass-produced cavalry archers in cyber space, with horses replaced by the Internet. Urban nomads who surf the Internet and the “mobile perspective” can potentially become a part of the mindset of all human beings. Nowadays, with money and information thrown around at the speed of light, borders have less meaning. Civilization lives in a digitalized world, and it is truly a new nomadic period.

The Bridge November 2004

Байгаль эх уйлж байна

Бороо орохлоор, ялангуяа зүсрээд ирэхлээр айгаад ч байх шиг нэг л түгшүүртэй байдаг болчихжээ. Уул нь хур бороо орохоор агаар цэвэр тунгалаг болоод байгал тэр чигээрээ өнгө зүс ордог болохоор баяр хөөр болдог байсан юм. Европт энэ 2002 онд 100 жил болоогүй их ус бууж айхтар үерлэх үеэр Чехэд байв. Уурласан араатан шиг улаанаараа эргэлдсэн их ус замд таарсан бүгдийг залгин, эвдэхийг эвдэж, гэмтээхийг нь гэмтээж, устгаж үгүй хийхийг нь ор мөргүй болгосон. Энэхүү байгалийн гамшиг хэдэн сая доллараар хэмжигдэх эд материалын хохирол учруулж, ямарч мөнгөн тоогоор илэрхийлэх аргагүй сэтгэлийн их дарамт хүмүүст үлдээлээ.

Энэ жил Чехээс гадна Европын бусад Герман, Австри, Итали, Франц, Швейцарь, Польш, Румын, Молдав, Унгар, Азийн Хятад Балба, Филиппин, Иран гээд олон оронд урьд хожид үзэгдээгүй их ус бууж хотлоороо үерт автав. Эх дэлхий тэр аяараа усанд автаж усан галав юүлнэ гээч нь болов уу? гэтэл үгүй юмаа.

Төв Азийн өндөрлөгт орших манай Монголд, алс холын Америкийн Орегон мужид ган болж, хэт хуурайшилтаас ойн түймэр гарчээ. Ингэж хорвоогийн нэгтээ усны илүүдлээс нүүрлэсэн гамшигаас өчнөөн юм эвдэрч сүйдэж байхад, нөгөөтээ усны хомсдолоос ой, хээрийн түймэр дүрэлзэж мал идэх өвсгүй, амьтан хоргодох ойгүй, хүн амьсгалах агааргүй хувхайрч байх юм.

1966 онд Улаанбаатарт нэг үер болж билээ. “Үер, ган, зуд яагаад болдог юм бэ?” гэхэд, эмээ маань “Лус савдаг хилэгнэж байгаа нь тэр. Тайлга тахилгаа өргөж, уул усаа аргадах хэрэгтэй. Энэ нам засаг даан ч зөвшөөрөхгүй дээ” гэж урамгүйхэн хариулж билээ. Би бага байсан болоод учрыг нь сайн ойлгоогүй өнгөрсөн. Одоо бодоход эх дэлхийгээ хайрлах, байгальтайгаа зохицож амьдрах тухай монгол уламжлалаа л хэлж байж.

Монголчууд “Тэнгэр эцэг, Газар эх” болон өвөг дээдсийнхээ сүнсийг шүтдэг бөө мөргөлтэй байлаа. Бөөгийн шашин газар дэлхий, уул ус, бидний өдөр тутам эдэлж хэрэглэдэг аяга шанага, хувцас хунар, морь мал бүгдээрээ хүмүүний адил “амьд” ба тус бүр өөрийн сүнстэй гэж үздэг. Хүн амьд сэрүүн байхдаа өдөр тутам эдэлж хэрэглэж байсан эд зүйлийнхээ сүнстэй, талийгаач болсон хойноо агаар мандалд дайралддаг гэсэн хийсвэр ойлголт байж. Иймээс эртний монголчууд нас барсан хүний эд юмсын сүнсийг эзнийх нь сүнсээс төөрүүлчихгүйн тулд, эд агуурсыг эмтэлж сүнсий нь биенээс нь гаргаад эзэнтэй нь хамт булж хойлго үйлддэг байв.Эр цэргийг нум сум, сэлэм бамбайны хэсэгтэй, эмэгтэйг хайч зүү, аяага шанагны хэсэгтэй хамт оршуулах жишээтэй.

Амьгүй эдлэл хэрэглэлийг амьд гэж үздэг монголчууд ургамал амьтанг мэдээж амьд гэж хүлээж авна. Газар шороо, уул усыг хүн шиг мэдрэлийн судалтай, цус гүйсэн амьд бие махбодтой гэж үзнэ. Хүний титэм судас тасрахад амь алддаг шиг газрын амин судас тасрахад байгаль мөн үхдэг гэж үзнэ. Хүний болчимгүй үйлдлээр эх дэлхийн “амин газар” буюу судсыг гэмтээхэд “Газар эх” өвдөн шархалдаг, тэр ч байтугай үхдэг гэж үзнэ. Газар ус нь “эзэн”-тэй бөгөөд лус савдаг гэнэ. Байгаль шархлаж өвдөн эс эд нь үхэж үрэгдэх бүртээ хүнд үүнийгээ ямар нэг хэлбэрээр илэрхийлдэг. Үүнийг л манай монголчууд “газар усны лус савдаг хилэгнэж байна” гэдэг байжээ. Газрыг дураар ухаж төнхөх, амин судалтай газар байршилтай мод хугалан гэмтээх, хавар цагт ургаа мод тайрах, усны ундарга эхийг бохирдуулах зэрэг цээртэй байлаа.

Бүүр дундад зуунаас монголчууд “Их Засаг” хуулиндаа байгаль орчноо хамгаалах асуудал тусган төрийн бодлогоор байгальтайгаа зохицон амьдарах онолыг хэрэгжүүлсэн анхны орон. Сүүлийн үед ихээр яригдах болсон байгаль хамгаалах, түүнийфг нөхөн сэргээх ногоонтны хөдөлгөөний үндсийг тавьсан гэхэд болно. Газар зүй цаг уурын хүндрэлтэй, эрс тэрс эх нутагт бэлчээрийн мал аж ахуй олон үеэрээ эрхлэн амьдарч ирсэн монголчууд байгалийн араншинг мэддэггүй, хүдэлдэггүй байсан бол аль эрт мөхсөн биз.

Монголчууд онгон байгалийг мөнх тэнгэр буюу дээд хүч зохиосон төгс төгөлдөр бүтээгдэхүүн, өөрсдийгөө байгалийн нэгэн салшгүй хэсэг гэж үздэг байв. Байгалийг шүтэн дээдлэх соёл монголчуудын дунд их эртнээс бий болсон бөгөөд эх дэлхий уул усаа аргадан тайлга тахилга нийтээрээ хамтран үйлддэг, ууланд босгосон овоонд хүн бүр чулуу нэмэрлэн лус савдагтаа хүндэтгэлээ илэрхийлдэг байв. Гэтэл бидний энэ эрхэм соёл мартагнаж эхлэв. Морины уяаны шон зооход үүссэн өчүүхэн нүхээ хүртэл бөглөөд нүүдэг заншилтай байсан нь газрын шалбархайг хүртэл аниулдаг байсан гэсэн үг. Одоо алтны уурхайн өм цөм ухсан, хөрсий нь эргүүлээд хаясан том том нүх газрын шарх болон үлдэж байна. Усны ундарга бохирдуулбал цаазаар авдаг чанга хуультай байв. Химийн хорт бодис, хог новш хаясаар олон олон гол мөрөн ширгэн алга болж буй нь юутай харамсалтай. Онгон байгалийн гоо сайхныг магтан дуулдаг маань удахгүй үлгэр домог болон үлдэх нь.

“Шинжлэх ухаан техник хөгжсөн эрин үед хүний хэрэгцээг хангахын тулд уулыг цоолж, усыг эргүүлж, амьтдыг эрлийзжүүлэн үйлдвэрлэж тэр ч бүү хэл хүнийг хүртэл хиймлээр хийж болно. Ухаант хүмүүн бид байгалийг эрхшээн захирах ёстой” гэсэн балмад үзэл давамгайлж ирснээр хүмүүс байгаль орчинд зэрлэг түрэмгий хандаж, хайр гамгүй цөлмөж байна. Хүний шунал, хэрэгцээ хязгааргүй. Үүнийг гүйцэлдүүлэх гэвэл хүн төрлөхтөн орших эс оршихдоо тулж эх дэлхийгээ эвдэн сүйтгэнэ. Хүмүүсээ эх дэлхий шархлан уйлж байна.

Харвард Их сургуулийн нийгэм судлаач Вилсон тэмдэглэхдээ, хэрэглээний түвшин өнөөдрийн хэмжээндээ үргэлжилбэл хүн төрлөхтөн тэжээгддэг байгалийн нөөцийг туйлдуулж, зах зээлийн эдийн засгийн суурь болдог байгалийн эдийн засгийг хүмүүс бид өөрсдөө сүйрүүлж байна” гэсэн нь зөвхөн нүүдэлчид байгал орчноос хамаардаг бус дэлхий даяар байгалийн эрүүл мэнд хавтгайдаа аюулд ороод байгааг харуулж байна.

“Bridge” сэтгүүл 2003 он 9 сар

.

Хуурамба

Б.Ринчэн “Хуурамба” \Улаанбаатар хот 1990\

Цуглуулж эмхтгэсэн Г.Аким, Ц.Цэрэн, О.Хонгор

Та гэдгийн учир. Нэг өдөр Ринчэн гуай эхнэр Раднаатайгаа тар түр гэсэн бололтой байхыг Даржаа гуай ажиглажээ. Тэр үед Раднаа гуай сонинд орчуулагч хийж байв. Юу болсон юм бэ гэвэл арваад настай нэг хүүхэд ороод ирэхлээр Ринчэн гуай сурснаараа

-Та юу гэж явна? гэчихэж. Раднаа нь уурлаж

-Чи чинь өөрийнхөө ач гуч шиг амьтныг “Та”-лаад байхдаа яадаг юм гэжээ. Ринчэн хариуд нь

-Та гэхгүй яах юм. Энэ хүүхэд чинь манай төрийн тэргүүн болох хүн ч явж байгаа юм билүү. Хүүхдийг хэдий чинээ хүндэлвэл биднийгээ тэд бас төдий чинээ хүндлэх болно гээд тас зөрж байсан гэдэг.

...........................................

Эхнэртээ – Ганц үстэй дээл хийгээд байж байгаарай гэсэн гэдэг. Эхнэр нь ч бас яггүй хүн байсан байна. Сайхан үстэй дээл хийчихээд ганц үс байлгаж байснаа ганц үстэй дээлээ хийлээ гээд өгсөн гэдэг. Үстэй ганц, гэхдээ баярласандаа ганц үстэй гэснийг эхнэр нь цаашлуулж байсан яриа байдаг.

Ухаант хүний гэргий тэр хүнд гологдохгүй насан туршдаа хүндлүүлэн ханилна гэдэг ухаант гэргий байсныг л илэрхийлж байгаагийн тэмдэг гэж гэргийг нь хүндэлж явдагаа илэрхийлье. Бүх ээж түүн шиг ухаантай байгаасай!

................................................

Дээхнэ үед Улаанбаатарт хүнийг Та, чи гэхийн оронд Танай хүн гэдэг үг их дэлгэрчээ. Нэг удаа Ринчэн гуай харилцуураа автал утастсан хүн,

-За Танай хүнтэй ярья гэж. Ринчэн гуай хөгшнөө дуудаад Раднаа чамтай ярих гэж байна гэсэн аж. Үнэхээр Танай хүн гэвэл Та гэсэн үг биш, таны хэн нэгтэй ярья гэсэн санааг илэрхийлдэг ажээ.

...........................................

нэг хүн Ринчэн гуайгаас,

-Урьдын цагт Төвдийн цаст орон орж, олон жил ном үзсээр, ном хаялцсаны эцэст манайхан аграмба, маарамба, лхарамба, дооромбо гээд сайхан цолтой ирдэг байсан. Одоо тэгвэл Москва, Ленинградад очоод нэхий дээл, савхин цамцаар дэд эрдэмтэн, доктор болж байгааг юу гэж нэрлэх вэ гэжээ. Ринчэн гуай ер түгдэрсэн янзгүй,

-Тэднийг Хуурамба гэвэл таарна даа гэж хариулжээ.

................................

Нэг таньдаг халимаг залуу нь Ботго нэртэй байж. Цагаан сараар түүнд илгээсэн ил захидалдаа Ринчэн гуай

-Энэ жилийн цагаан сар гарч байна. Ботгоо чамайгаа тод үсгээ сайн сурч Буур болохыг ерөөе гэжээ.

.....................................

Ринчэн гуай хөгшин залуу хэнийг боловч “Багшаа” гэж хэлдэг зантай байв. Багш гэж хэлдэгийн учир гэвээс би хэдийгээр эрдэмтэн боловч бүх хүн миний багш, би тэднээс юм сурч мэдэх ёстой, би олноос илүү мэддэг амьтан биш гэсэн санаагаа илэрхийлдэг байж. Тийм ч учраас өвгөн “Муу ину бас миний багш, сайн ину бас миний багш” хэмээсэн эртний сургаалийг давтан хэлэх дуртай байжээ.

............................................

Манайд уйгаржин монгол үсгээ орхиод кирил үсэг хэрэглэхэд ихэд дургүйцэж байсан Ринчэн гуай,

-Орос бичиг ер нь муу ёрын бичиг юмаа. Уншихад “ойлгогдохгүй ойлгогдохгүй” гэж толгой сэгсрүүлээд байх юм. Гэтэл монгол бичиг бол бэлгэ дэмбэрэлтэй “ойлгогдоно, ойлгогдоно” гээд л толгой дохиулаад байдаг гэжээ.

...................................................

Ринчэн гуай Хятадад айлчлахад Хятадын их цагаан хэрмийг үзүүлжээ. Тэгэхэд цагаан хэрэмний наад талд гараад

-Ёо, ёо, нутагтаа ирж нэг санаа амарлаа, яасан сайхан юм бэ гээд ногоон дээр хэвтээд өгчээ.

..................................................

Хятадын түмэн газрын их цагаан хэрмийг очиж үзэхдээ Ринчэн гуай

-Хятадууд их ухаантай улс аа, яагаад ч гэрийнхээ буурин дундуур ханаа шийрлэхгүй гэжээ.

...................................................

Жин хэмжүүрийн газар, ус цаг уурын удирдах газар нэг байшинд түр байрлажээ. Тэгэхэд Ринчэн гуай “хулгайч, худалч хоёр нэг дор орчихож” гэж ёжилжээ.

.....................................................

Ринчэн гуайтай эсперанточ шавь Догсүрэн нь очиж уулзжээ. Тэгээд

-Багш аа, эсперанто хэлэн дээр нэг ном гарчээ гэж хэлбэл

-Би олон жил хэл үзэж байна. Хэлэн дээр яр гарахыг мэдэхээс биш, ном гарахыг мэдэхгүй юм байна гэжээ.

-Одоо манай ном хэвлэлд үргэлж ингэж бичих боллоо шүү дээ

-Та хэл үзэж байгаа хүн, бурууг нь дууриагаад яах вэ, хэлээр гэж хэлэх хэрэгтэй гэжээ.

.....................................................

Нэг удаа Эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэгийн хурал болж дарга нь Ж.Сэрээтэр гэдэг хүн илтгэл тавьж, “манай сэхээтнүүд малаас гадна элдэв олон төрлийн амьтан дээр тун сайн ажиллаж байна. Жишээ нь дэд эрдэмтэн Даваацэрэн шувуу фабрикийн тахиан дээр, Дашдорж заводын гахайн дээр үр дүнтэй ажиллаж байна” гэж айлтгажээ. Ринчэн гуай сонсож байснаа,

-За яахав Дашдоржийг гахайн дээр яасхийгээд гайхагдахаар “ажиллуулж” болдог юмаа гэхэд Даваацэрэн очиж очиж тахиан дээр “ажиллана” гэдэг гайхмаар байна даа та минь гэжээ.

.........................................................

Ринчэн гуай нэг орос хүнтэй монгол, орос хэлний аль нь баян болох талаар их маргаж гэнэ. Тэгээр Ринчэн гуай нөгөө орос эрдэмтнээсээ “гавлын ясан доторх юмыг оросоор юу гэдэг вэ?” гэж асуужээ. Цаадах нь “головной мозг” гэдэг гэж. “Нурууны ясан дотор байдаг юмыг оросоор юу гэдэг вэ?” гэж бас асууж. “Спинной мозг” гэж хариулж. “Чөмөгний ясан доторх юмыг юу гэх вэ?” гэж мөн лавлаж. “Костный мозг” гэдэг гэж. Тэгэхэд Ринчэн гуай монголоор “гавлын ясан доторхийг тархи, нурууны ясан доторхийг нугас, чөмөгний ясан доторхийг чөмөг” гэдэг юм даа. Нэртэй нь таануус “хамар дотор байдгийгаа “носовой мозг” гэхгүй дээ гэсэн гэдэг.

.........................................................

Дөчөөд оны эхээр “Үнэн” сониныг орос хэлээр гаргахад орос хэл гаргууд мэдэх хүн хайгаад олдохгүйд Ринчэн гуайг арга буюу шоронгоос суллаж, мэдлэгийг нь ашиглахаар шийджээ. Тэгээд Чойбалсан түүнийг дуудаж уулзаад учрыг тайлбарлаж хэлжээ. Тэгэхэд Ринчэн гуай,

-За даа, би ч Дотоод яамныхаа хар гэрт их идээшжээ. Ажилдаа тэндээсээ явзнаж байх уу даа, маршал аа гэжээ.

.......................................................

Ринчэн гуай “Үнэн” сонинд орчуулагч байхдаа “Үнэн” сонинд гарсан өгүүллийн нэг өгүүлбэр алдаатай байсныг орос руу алдаатай чигээр нь орчуулжээ. Үүнийг нь Ю.Цэдэнбал үзээд, снины хариуцлагатан нарыг дуудаж загнаад, Ринчэн гуайн орчуулсныг сонсоод “Тэр Ринчэнг дууд” гэжээ. Ринчэнг орж очиход Цэдэнбал орос сонинд алдаатай юм гаргалааа, чиний нөгөө орос хэл мэддэг чинь аль вэ!” гэж их тавлангуй загнасанд Ринчэн нөгөө алдаатай монгол сонинг өврөөсөө гаргаж ширээн дээр тавиад, “Я эе могу сделать из монгольского гавна русское золото” \Би монгол баасыг орос алт болгож чадахгүй юм аа\ гэж хэлчихээд гараад явчихжээ.

...............................................

Үгийн боловсрол, хэл найруулгыг гойд эрхэмлэдэг Ринчэн гуай илүү дутуу сул үгийг тэвчиж чаддаггүй ажээ. Зохиолч Даржаа Ринчэнтэй нэг дор сонинд ажиллаж байхдаа түүнээс их юм сурснаа хуучилсан нь:

Нэг өдөр Даржаа Ринчэн гуайн дэргэд очсон чинь Өвгөн

-Даржаа багшийн бөөсийг түүж байна гээд бичсэн юмы нь эрээн цоохор болгочихсон байна гэнэ. Даржаа залуу байсан тул бичсэн юмыг минь дэндүү эвдэж байна гэж уур нь хүрчээ. Тэгээд өнөө зассан зүйлээ Даржаад өгөөд,

-Даржаа багшаа! Харж байгаа биз! “Таван өнгийн солонго татаад” гэдгийн чинь “таван өнгө” нь илүү үг. Солонго татаад гэвэл болох нь тэр. Та бас “машинаар яваад ирлээ” гэсэн байх юм. Явалгүй яаж ирэхэв дээ. Машинаар ирлээ гэвэл болох нь тэр. Тэ бас “Сайн малчин Тогтох малаа бүрэн хээлтүүлэв” гэжээ. Тэгвэл энэ малчныг чинь шүүхэд өгөх болно биз дээ, малаа хээлтүүлсэн юм бол... Зүй нь “Сайн малчин Тогтох малаа бүрэн хээл авахуулав” гэх байж. Ингэхлээр Даржаа гуай их ичиж, хоёр гараа өргөн бууж өгөөд өнөө уурлаж байсныг минь мэдсэн бол яанаа гэж шанааны нь хөлс гарч байсан аж.